Thắp hương ngày rằm, mùng một và ngày giỗ tại gia: nhịp thờ cúng trong năm và những lưu ý về lửa, khói
Trả lời ngắn: trong năm, gia đình Việt thường thắp hương bàn thờ gia tiên vào mùng một và ngày rằm (mười lăm) âm lịch hằng tháng, vào ngày giỗ của từng người đã khuất, và vào các dịp lớn như Tết, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy. Lễ hằng tháng thường đơn giản: thay nước, hoa, quả, thắp hương. Ngày giỗ là dịp họ hàng tụ họp, có mâm cỗ. Phần nên để ý nhất là an toàn lửa và khói: số nén vừa phải, mở cửa thông gió, không để nến cháy khi vắng nhà, đốt vàng mã trong chậu kim loại ở chỗ thoáng.
Mùng một và ngày rằm: nhịp hằng tháng
Lịch âm theo tuần trăng, nên mùng một là ngày trăng non và ngày rằm là ngày trăng tròn. Hai mốc này là nhịp thờ cúng quen thuộc nhất. Nhiều nhà thắp hương từ tối hôm trước, tức tối ba mươi hoặc hai chín và tối mười bốn; nhà khác thắp vào sáng chính ngày.
Một lễ hằng tháng điển hình gồm:
- Lau bàn thờ, thay nước trong chén, thay hoa tươi.
- Bày đĩa quả, có nhà thêm bánh kẹo hoặc xôi chè.
- Thắp hương, thường một hoặc ba nén, khấn ngắn gọn.
- Nhiều nhà ăn chay hoặc ăn nhẹ vào hai ngày này, tuỳ nếp.
Không có quy định bắt buộc nào về mâm lễ hằng tháng. Lễ đơn giản nhưng đều đặn được nhiều người lớn tuổi coi trọng hơn lễ to mà thất thường.
Ngày giỗ: dịp quan trọng nhất của mỗi người đã khuất
Ngày giỗ là ngày mất của một người, tính theo âm lịch, được nhắc lại mỗi năm. Với người Việt, đây thường là dịp quan trọng hơn ngày sinh của người đó. Giỗ đầu (một năm sau ngày mất) và giỗ hết (thường khoảng hai năm sau, tuỳ nơi) là hai mốc lớn của thời kỳ tang; sau đó là giỗ thường hằng năm.
Ngày giỗ thường có mâm cỗ mặn dâng lên bàn thờ, rồi cả nhà và khách cùng ăn sau khi hạ lễ. Người con trưởng hoặc gia đình giữ bàn thờ chính thường đứng ra tổ chức, các nhánh khác đóng góp công sức, tiền bạc tuỳ thoả thuận trong họ.
Khách đến dự giỗ nên làm gì
- Mang theo một lễ nhỏ: gói hương, hoa, hộp bánh, hoặc chai rượu. Đặt lên bàn thờ hoặc đưa cho chủ nhà để họ bày.
- Xin phép thắp một nén hương, vái trước bàn thờ, rồi lui ra.
- Mặc lịch sự, màu nhã; ngày giỗ không phải đám tang nên không cần đồ đen, nhưng tránh đồ quá sặc sỡ hay hở hang.
- Ngồi ăn khi chủ nhà mời, để người lớn tuổi cầm đũa trước.
Người nước ngoài làm dâu, làm rể nhà Việt thường được trân trọng nếu nhớ ngày giỗ của ông bà bên vợ hoặc chồng và có mặt, dù chỉ thắp một nén hương.
Hạ lễ: khi nào và làm thế nào
Sau khi thắp hương, gia đình chờ hương cháy được một phần, nhiều nhà chờ gần hết tuần hương, rồi mới hạ lễ. Một số nhà rót thêm rượu, vái tạ trước khi hạ. Đồ lễ hạ xuống được cả nhà dùng, gọi là "thụ lộc", với ý nghĩa nhận phúc từ tổ tiên.
Quả để lâu trên bàn thờ ở nhà nóng ẩm dễ hỏng; nên hạ trong ngày hoặc hôm sau, đừng để quả dập thu hút ruồi kiến.
Hương, nến và khói trong nhà
Ngày giỗ thường có nhiều người thắp hương liên tục, khói dày hơn ngày thường. Những điều nên làm:
- Mở cửa sổ, cửa ra vào khi thắp; không bật điều hoà đóng kín phòng thờ.
- Mỗi người một nén là đủ trang trọng; không cần thắp cả bó.
- Đặt bát hương và nến cách xa rèm, hoa giấy, khung ảnh.
- Không để trẻ nhỏ chơi gần bàn thờ lúc hương đang cháy; tàn hương rơi có thể gây bỏng.
- Trước khi cả nhà đi ngủ hay ra ngoài, kiểm tra nến đã tắt, hương đã tàn.
Ai trong nhà bị hen suyễn hoặc bệnh phổi nên hỏi bác sĩ và có thể ngồi ở phòng khác lúc thắp hương đông người.
Vàng mã: đốt ở đâu và đốt thế nào
Nhiều gia đình đốt vàng mã sau lễ giỗ, lễ Tết, rằm tháng Bảy. Có nơi đã giảm, vì chùa và nhiều người khuyên hạn chế cho đỡ lãng phí và khói bụi. Nếu đốt:
- Dùng chậu hoặc thùng kim loại, đặt ở sân, vỉa hè, sân thượng thoáng, xa vật dễ cháy và dây điện.
- Ở chung cư, chỉ đốt ở khu vực ban quản lý cho phép; không đốt trên ban công hay trong hành lang.
- Có xô nước bên cạnh, chờ tàn nguội hẳn mới dọn.
- Không đốt khi trời gió mạnh, tàn giấy bay sang nhà bên.
Khi con cháu ở xa không về được
Ngày càng nhiều gia đình có con cháu làm ăn xa, ở nước ngoài. Người ở xa có thể gọi điện về, gửi lễ nhờ người nhà bày, hoặc tự thắp một nén hương tại nơi mình ở nếu có bàn thờ nhỏ. Điều người Việt coi trọng là nhớ ngày và có tấm lòng, không phải mâm cỗ lớn hay nhỏ.
Rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy
Trong mười hai lần trăng tròn, có hai ngày rằm được coi trọng hơn cả. Rằm tháng Giêng, còn gọi Tết Nguyên tiêu, là ngày rằm đầu tiên của năm; dân gian có câu "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng", nên chùa chiền rất đông. Rằm tháng Bảy gắn với lễ Vu Lan báo hiếu cha mẹ theo Phật giáo và tục cúng cô hồn, tức cúng cho những vong không nơi nương tựa. Mâm cúng cô hồn thường đặt ngoài cửa hoặc ngoài sân, tách khỏi bàn thờ gia tiên.
Hai dịp này hương khói và vàng mã nhiều hơn hẳn ngày thường, nên những lưu ý về lửa ở phần dưới càng cần nhớ.
Gia đình muốn thay đôi đèn thờ cho an toàn hơn, chẳng hạn chuyển sang đèn điện, có thể xem kết quả tìm đèn thờ và chọn loại đế vững, dây gọn.