Từ tất niên đến hoá vàng: các lễ Tết trong nhà phố, căn hộ và cách làm gọn mà vẫn đủ ý
Trả lời ngắn: những nghi thức Tết diễn ra trong nhà người Việt có thể hiểu như một chuỗi đón và tiễn: tất niên khép lại năm cũ, chiều ba mươi rước ông bà về ăn Tết, giao thừa tiễn năm cũ đón năm mới, ba ngày Tết giữ hương khói và cơm cúng, rồi hoá vàng tiễn ông bà đi. Xen giữa là lì xì và đi chúc Tết. Gia đình ở phố, ở chung cư hay ở xa quê đều làm gọn được mà vẫn đủ ý, miễn hiểu từng lễ để làm gì.
Các bài trước đã nói về ông Công ông Táo và việc dọn nhà, về tục xông đất, về hoa đào mai quất và các điều kiêng ngày Tết. Bài này nối những mảnh đó thành một mạch, từ bữa cơm tất niên tới lúc cất mâm ngũ quả, và tập trung vào câu hỏi thực tế: trong căn nhà ống hay căn hộ của mình, làm gì, lúc nào, làm sao cho an toàn.
Bức tranh chung: Tết trong nhà là chuỗi đón và tiễn
Khi nhìn từ bàn thờ, Tết có một cấu trúc khá rõ. Đầu tiên là tiễn: tiễn ông Táo ngày hai mươi ba, tiễn năm cũ bằng bữa tất niên. Sau đó là đón: rước ông bà về ăn Tết chiều ba mươi, đón năm mới lúc giao thừa, đón người xông đất sáng mùng một. Cuối cùng lại là tiễn: hoá vàng tiễn ông bà về sau mấy ngày Tết. Hiểu theo cách này giúp gia đình không bị rối giữa hàng loạt lễ, và biết lễ nào có thể làm gọn mà không mất ý.
Cần nói ngay rằng ngày giờ và mâm lễ khác nhau theo miền, theo họ và theo tôn giáo. Những gì dưới đây là nếp phổ biến, không phải quy định. Gia đình có nếp riêng thì cứ theo nếp nhà mình.
Lễ tất niên và bữa cơm cuối năm
Tất niên nghĩa là kết thúc năm. Lễ thường làm vào chiều ngày cuối cùng của tháng Chạp, tức ngày ba mươi, hoặc hai mươi chín nếu tháng thiếu. Nhiều gia đình bận rộn làm sớm hơn một vài ngày để con cháu ở xa kịp về. Mâm cúng tất niên là mâm cơm gia đình đầy đủ hơn ngày thường, sau khi cúng thì cả nhà ngồi ăn với nhau.
Ý nghĩa thực của bữa tất niên là cả nhà ngồi lại, nhắc chuyện một năm, cảm ơn nhau. Ở thành phố, nhiều công ty và nhóm bạn cũng làm "tất niên" riêng. Không có gì sai khi gộp tất niên và rước ông bà vào một buổi chiều ba mươi cho gọn, nhiều gia đình vẫn làm như thế.
Rước ông bà về ăn Tết
Chiều ba mươi, ở nhiều nơi, gia đình thắp hương mời ông bà tổ tiên về nhà ăn Tết. Có nơi trước đó còn ra mộ thắp hương, gọi là tảo mộ hay chạp mộ, vào khoảng giữa và cuối tháng Chạp. Từ lúc rước, hương khói trên bàn thờ được giữ đều suốt mấy ngày Tết, và mỗi bữa thường có cơm cúng.
Với gia đình ở xa quê không ra mộ được, nhiều người nhờ anh em ở quê thắp hương hộ, còn ở nhà mình thì thắp hương tại bàn thờ vọng. Đây là cách làm đã rất quen thuộc ở thành phố, không ai coi là thiếu.
Giao thừa: lễ ngoài trời và lễ trong nhà
Giao thừa là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, khoảng nửa đêm ba mươi rạng sáng mùng một. Theo quan niệm dân gian, mỗi năm có một vị hành khiển coi việc nhân gian, và giao thừa là lúc vị cũ bàn giao cho vị mới. Vì vậy nhiều gia đình có hai lễ.
Lễ ngoài trời
Mâm lễ đặt ở sân, trước cửa hoặc trên sân thượng, hướng ra khoảng trời rộng, để tiễn quan cũ và đón quan mới. Mâm thường có hương, hoa, trái cây, bánh chưng hoặc xôi, có nhà có gà luộc, rượu, vàng mã. Nhà ống ở phố thường đặt mâm ngay trước cửa, trên vỉa hè.
Lễ trong nhà
Sau lễ ngoài trời, gia đình thắp hương ở bàn thờ gia tiên để báo năm mới với tổ tiên. Nhiều nhà kết thúc bằng việc chúc nhau và lì xì cho trẻ con ngay sau giao thừa.
Ở căn hộ không có sân
Chung cư không có sân riêng, nhiều toà nhà cấm đốt lửa ở hành lang và ban công. Gia đình có thể đặt mâm lễ ngoài trời ở ban công hoặc cạnh cửa sổ mở, thắp hương, khấn, nhưng không hoá vàng ở đó. Vàng mã, nếu có, mang xuống khu đốt chung của toà nhà hoặc bỏ qua. Bớt vàng mã không làm lễ kém thành ý; nhiều nhà chùa còn khuyên giảm đốt vàng mã.
Ba ngày Tết: hương khói, cơm cúng và giữ nhà
Trong ba ngày đầu năm, nhiều gia đình cúng cơm ông bà mỗi ngày, giữ hương đèn trên bàn thờ, và giữ những kiêng kỵ quen thuộc như không quét nhà đổ rác, không nói lời xui, không cãi nhau. Các điều kiêng ấy đã được bàn kỹ trong bài hoa đào, mai vàng, cây quất và những điều kiêng ngày Tết.
Điều cần nhắc ở đây là an toàn. Mấy ngày Tết là lúc nhà đông người, hương nến cháy lâu, nhà cửa trang trí nhiều giấy, vải, cành khô, và người lớn hay uống rượu. Hãy giữ một nguyên tắc: hương nến chỉ cháy khi có người ở nhà; trước khi cả nhà đi chúc Tết hay đi chùa, tắt nến, để lại đèn thờ điện nếu muốn giữ ánh sáng.
Lì xì: mừng tuổi sao cho tinh ý
Lì xì, hay mừng tuổi, là tặng tiền mới trong phong bao đỏ kèm lời chúc. Ý nghĩa chính là lời chúc và sự may mắn đầu năm, không phải số tiền.
Cho ai và khi nào
Người lớn mừng tuổi trẻ con, con cháu mừng tuổi ông bà cha mẹ, chủ mừng tuổi nhân viên khi gặp nhau đầu năm. Trẻ con thường nhận lì xì sau khi chúc Tết người lớn. Nhiều gia đình dạy trẻ nhận bằng hai tay, nói cảm ơn và không mở phong bao trước mặt người cho.
Phong bao và tiền
Phong bao màu đỏ hoặc vàng, tiền mới, phẳng. Không cần nhiều; với trẻ con, một tờ tiền mới cùng lời chúc học giỏi, ngoan ngoãn đã đủ ý. Đừng biến lì xì thành cuộc so sánh hay áp lực tài chính. Nếu ngân sách Tết căng, tự lập trước một khoản cho lì xì và giữ đúng khoản đó.
Với người nước ngoài và người mới về làm dâu, rể
Người nước ngoài sống ở Việt Nam thường được khuyên chuẩn bị sẵn vài phong bao khi đi chúc Tết nhà có trẻ nhỏ. Không ai đánh giá theo số tiền. Một câu chúc ngắn bằng tiếng Việt như "chúc mừng năm mới" khi đưa phong bao được đón nhận rất vui.
Đi chúc Tết: thứ tự, quà và phép lịch sự
Câu "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" cho thấy thứ tự quen thuộc: họ nội, họ ngoại rồi thầy cô, bạn bè. Ngày nay lịch đi lại linh hoạt hơn nhiều, nhất là khi hai bên nội ngoại ở hai tỉnh khác nhau. Một vài điều nhỏ giúp buổi chúc Tết dễ chịu:
- Mang quà vừa phải: bánh mứt, trà, trái cây, rượu nếu gia chủ uống được. Quà quá đắt đôi khi làm gia chủ khó xử.
- Đến vào khoảng giữa buổi, tránh giờ ăn cơm nếu không được mời.
- Thắp một nén hương trên bàn thờ nhà người quen nếu gia chủ mời, đặc biệt là nhà có người mới mất trong năm.
- Không ngồi quá lâu khi nhà còn đón nhiều khách khác.
- Không uống rượu rồi lái xe. Ngày Tết đường đông, nhiều người đã uống rượu; nhờ người khác chở hoặc đi taxi.
Hoá vàng: tiễn ông bà sau Tết
Hoá vàng là lễ tiễn ông bà tổ tiên về sau mấy ngày ăn Tết cùng con cháu, đồng thời đốt vàng mã đã dâng. Ngày hoá vàng phổ biến là mùng ba hoặc mùng bốn; có nhà làm muộn hơn đến mùng bảy, tuỳ nếp nhà và ngày đi làm lại của con cháu. Sau lễ, mâm cúng hằng bữa thường dừng, bàn thờ trở về nhịp thắp hương thường ngày.
Hoá vàng ở chỗ thoáng, trong thùng kim loại, xa cây cảnh khô, cờ, đèn lồng và xe máy. Có một người trông cho tới khi tro nguội. Với căn hộ, dùng khu đốt chung hoặc giảm vàng mã. Thuật ngữ hoá vàng và các lễ khác được giải nghĩa song ngữ trong bài thuật ngữ thờ cúng và lễ Tết.
Sau Tết: cất đồ và dọn dẹp
Sau hoá vàng, mâm ngũ quả được hạ và chia nhau ăn, hoa tàn được thay, cây quất có thể đem trả nhà vườn nếu thuê hoặc chăm tiếp nếu mua. Đèn trang trí, dây điện nháy cần tháo và kiểm tra trước khi cất, vì dây điện để ngoài trời nhiều ngày dễ hở. Cành đào, cành mai khô cần bỏ đúng chỗ, không để chất đống ở chân cầu thang hay gầm bàn thờ, vì đó là vật dễ bắt lửa.
Bảng lịch tham khảo các lễ Tết trong nhà
| Thời điểm | Lễ, việc | Ý nghĩa | Cách làm gọn ở chung cư |
|---|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | Tiễn ông Công ông Táo | Tiễn thần bếp | Cúng tại bếp hoặc bàn thờ, thả cá có trách nhiệm |
| Giữa, cuối tháng Chạp | Tảo mộ, dọn nhà, bao sái | Chuẩn bị đón năm mới | Nhờ người ở quê thắp hương mộ |
| Chiều 30 (hoặc 29) | Tất niên, rước ông bà | Khép năm cũ, mời tổ tiên về | Gộp làm một buổi |
| Giao thừa | Lễ ngoài trời, lễ trong nhà | Tiễn năm cũ, đón năm mới | Mâm ở ban công, không hoá vàng tại chỗ |
| Mùng 1 đến mùng 3 | Cúng cơm, chúc Tết, lì xì | Đón năm mới cùng tổ tiên | Hương nến chỉ cháy khi có người ở nhà |
| Mùng 3 đến mùng 7 | Hoá vàng | Tiễn ông bà | Dùng khu đốt chung hoặc giảm vàng mã |
| Sau hoá vàng | Hạ mâm, cất đồ | Trở lại nhịp thường | Kiểm tra dây điện trang trí trước khi cất |
Các bước làm Tết gọn cho gia đình bận rộn
- Thống nhất với người lớn từ đầu tháng Chạp. Hỏi nếp nhà mình: tất niên ngày nào, hoá vàng ngày nào, ai về quê.
- Viết một danh sách lễ và người lo. Mỗi lễ một người chịu trách nhiệm, tránh dồn hết vào một người.
- Chuẩn bị lì xì và quà trước. Đổi tiền mới, đóng phong bao, chuẩn bị quà theo danh sách nhà cần đến.
- Sắp xếp an toàn lửa. Một thùng kim loại để hoá vàng, một bình chữa cháy nhỏ hoặc xô nước, hương ít khói.
- Chọn mâm lễ vừa sức. Thành tâm quan trọng hơn số món; mâm nhỏ mà sạch sẽ, gọn gàng vẫn đủ lễ.
- Để thời gian nghỉ. Đừng xếp kín cả ba ngày đi chúc Tết. Người lớn tuổi và trẻ nhỏ cần nghỉ.
Một ví dụ: Tết đầu tiên của một cặp vợ chồng trong căn hộ
Một cặp vợ chồng trẻ năm nay lần đầu ăn Tết riêng ở căn hộ trên thành phố, vì người chồng phải trực Tết. Người vợ là người nước ngoài, chưa từng làm các lễ này. Họ gọi điện hỏi mẹ chồng và được dặn: chiều ba mươi làm một mâm cơm vừa phải, thắp hương mời ông bà, giao thừa đặt mâm hoa quả ở ban công, mùng ba hoá vàng.
Họ mua một hộp hương ít khói, không mua vàng mã vì toà nhà không cho đốt ở ban công. Giao thừa, mâm hoa quả và bánh chưng đặt ở ban công, hai vợ chồng thắp hương rồi vào nhà thắp hương bàn thờ vọng. Sáng mùng một, người vợ mang vài phong bao lì xì sang nhà hàng xóm có hai đứa trẻ, nói "chúc mừng năm mới" bằng tiếng Việt. Mùng ba, họ thắp hương tiễn ông bà, không đốt gì. Mẹ chồng sau đó nói Tết như vậy là đủ, vì cái chính là con cháu nhớ ngày.
Những sai lầm thường gặp
- Bày mâm lễ quá sức rồi mệt cả Tết. Nếp cũ không đòi mâm cao cỗ đầy với mọi gia đình.
- Đốt vàng mã ở ban công, hành lang chung cư. Nguy cơ cháy cao và vi phạm nội quy toà nhà.
- Để hương nến cháy khi cả nhà đi vắng. Đây là nguyên nhân hay gặp của các vụ cháy nhỏ dịp Tết.
- Biến lì xì thành áp lực. Chia sẵn ngân sách, đừng so sánh.
- Uống rượu rồi tự lái xe đi chúc Tết. Lời chúc nào cũng không đáng bằng sự an toàn.
Khi nào cần người có chuyên môn
Nghi lễ có thắc mắc, như văn khấn, mâm lễ theo nếp vùng miền, lễ cho nhà có tang trong năm, hãy hỏi người lớn trong họ hoặc nhà chùa. Chi tiêu Tết, lì xì, quà biếu nên tự lập kế hoạch tài chính trước, đừng vay mượn để làm Tết. Nếu trong nhà có người cao tuổi, người có bệnh tim mạch, tiểu đường, hãy hỏi bác sĩ về chế độ ăn uống mấy ngày Tết, vì mâm cỗ thường nhiều mỡ, ngọt và rượu. Khi có sự cố cháy, gọi ngay lực lượng phòng cháy chữa cháy, đừng tự xoay xở quá lâu.
Nếu gia đình muốn chuẩn bị một vài món nhỏ mang ý may mắn đầu năm để làm quà khi đi chúc Tết, có thể tham khảo mục vật phẩm may mắn và chọn món gọn, dễ mang, hợp với người nhận.