Bàn thờ gia tiên qua những lần đổi thay: lập mới, chuyển nhà, khi có tang và xử lý đồ thờ cũ
Trả lời ngắn: bàn thờ gia tiên không đứng yên suốt đời mà thay đổi theo những biến cố của gia đình: lập mới khi con cái ra ở riêng, chuyển theo khi dọn nhà, có thêm bàn thờ riêng khi trong nhà có người mất, rồi hợp lại sau thời gian để tang, và thay đồ thờ khi cũ hỏng. Mỗi lần như vậy đều có nếp chung, nhưng chi tiết khác nhau theo vùng và theo họ. Cách an toàn nhất là hỏi người lớn trong họ, làm với lòng thành, và giữ an toàn lửa khói.
Các bài trước của chuyên mục đã nói bàn thờ gồm những gì, đặt ở đâu và nhịp thắp hương trong năm. Bài này đi vào những lúc bàn thờ phải thay đổi, là những lúc gia đình hay lúng túng nhất, nhất là các cặp vợ chồng trẻ, người ở xa quê hay người nước ngoài làm dâu, làm rể trong gia đình Việt.
Vì sao bàn thờ cũng có những lần đổi thay
Trong quan niệm của người Việt, bàn thờ gia tiên là chỗ con cháu giữ mối liên hệ với người đã khuất. Gia đình đổi thì bàn thờ cũng đổi: có người mới mất cần được thờ, có con cháu dọn đi nơi khác, có ngôi nhà mới cần "mời" tổ tiên về. Mỗi thay đổi được đánh dấu bằng một lễ nhỏ, để cả người sống lẫn người thờ đều thấy mọi việc được làm có đầu có cuối.
Điều cần nói rõ ngay: phần lớn những gì dưới đây là phong tục và tín ngưỡng, không phải quy định. Không có một bản "chuẩn" cho cả nước. Một họ ở Nghệ An, một gia đình ở Sài Gòn và một gia đình theo đạo Phật thuần thành có thể làm khác nhau mà đều đúng với nếp của họ.
Lập bàn thờ lần đầu khi ra ở riêng
Nếp phổ biến là con trưởng giữ việc thờ chính ở nhà gốc. Con thứ khi ra ở riêng có nhiều cách: có nhà lập bàn thờ thờ vọng ông bà cha mẹ, có nhà chỉ thờ Phật hoặc thần linh trong nhà, có nhà chưa lập gì cho tới khi cha mẹ mất. Ngày nay nhiều gia đình linh hoạt hơn, nhất là khi các con sống ở thành phố xa quê. Trước khi lập, nên hỏi cha mẹ hoặc người trưởng họ để biết nếp của nhà mình, tránh trường hợp lập rồi lại phải bỏ.
Chuẩn bị đồ thờ
Bộ tối thiểu thường gồm bát hương, đèn hoặc nến, lọ hoa, đĩa quả, chén nước và di ảnh nếu thờ cha mẹ đã khuất. Không cần mua nhiều ngay từ đầu. Chọn bát hương men lành, không nứt, kích cỡ vừa với mặt bàn thờ; nhang đèn điện thì chọn loại có chứng nhận an toàn điện. Chi tiết từng món đã có trong bài bàn thờ gia tiên gồm những gì và sắp xếp ra sao.
Lễ an vị bát hương
Bát hương mới thường được "bốc" trước khi đặt lên bàn thờ: lau sạch, cho tro sạch hoặc cát vào lòng bát, có nơi đặt thêm vài vật nhỏ theo nếp vùng miền. Nhiều gia đình nhờ người lớn tuổi có kinh nghiệm hoặc nhờ nhà chùa làm giúp. Sau đó chọn ngày, sắm lễ đơn giản và khấn mời tổ tiên về. Phần quan trọng nhất là đặt bát hương ngay ngắn, chắc chắn, và từ đó không tự ý xê dịch.
Chuyển bàn thờ khi dọn nhà
Chuyển nhà là lúc bàn thờ dễ bị đối xử vội vàng nhất: bát hương bỏ chung thùng với nồi niêu, di ảnh kẹp giữa chăn màn. Người lớn tuổi rất để ý chuyện này. Nếp phổ biến gồm mấy bước:
- Thắp hương xin phép ở nhà cũ. Báo với tổ tiên rằng gia đình chuyển đi, chọn ngày giờ tốt nếu gia đình có thói quen xem ngày.
- Bọc riêng bát hương và di ảnh. Dùng khăn sạch, đặt trong hộp riêng, để người trong nhà cầm, không để trong xe tải chở đồ chung.
- Không đổ tro trong bát hương. Giữ nguyên lòng bát; nếu sợ đổ thì bọc kín miệng bằng giấy đỏ hoặc vải sạch.
- Đặt bàn thờ trước, đồ đạc sau. Ở nhà mới, bàn thờ được kê hoặc lắp xong trước, bát hương được đặt lên rồi mới bày đồ khác.
- Làm lễ nhập trạch. Phần này đã có trong bài chuyển nhà theo nếp Việt mà không rườm rà.
Với gia đình thuê nhà và hay chuyển chỗ, có thể dùng bàn thờ treo gọn, dễ tháo lắp, và giữ nguyên bộ đồ thờ qua các lần chuyển. Sự ổn định của đồ thờ quan trọng với người lớn hơn là kích thước bàn thờ.
Khi trong nhà có người mất
Đây là thay đổi lớn nhất và cũng là lúc gia đình ít đầu óc để nghĩ đến chi tiết nhất. Phần lớn việc trong tang lễ thường do người lớn trong họ, nhà chùa hoặc người lo hậu sự hướng dẫn. Bài này chỉ phác những mốc chung để người trong nhà, nhất là người không lớn lên trong văn hoá Việt, hiểu điều gì đang diễn ra.
Bàn thờ riêng cho người mới mất
Ở nhiều nơi, người mới mất được thờ ở một bàn riêng, thường gọi là bàn thờ vong, đặt thấp hơn hoặc cạnh bàn thờ gia tiên. Trên đó có di ảnh, bát hương riêng, đèn, và mâm cơm cúng hằng ngày trong một thời gian. Các mốc dân gian hay giữ là bốn mươi chín ngày, một trăm ngày, giỗ đầu và giỗ hết. Cách gọi và cách làm từng mốc khác nhau theo vùng và theo tôn giáo của gia đình.
Hợp bát hương vào bàn thờ chung
Sau thời gian để tang, thường là sau giỗ hết, nhiều gia đình làm lễ đưa người mất lên thờ chung với tổ tiên: chuyển di ảnh lên bàn thờ chính, và nhập một phần tro hoặc chân hương của bát hương riêng vào bát hương chung, bát cũ thì hoá hoặc gửi chùa. Thời điểm và cách làm rất khác nhau; có nơi làm sớm hơn, có nơi giữ bàn riêng lâu hơn. Đây là việc nên hỏi người lớn trong họ chứ không nên tự quyết theo một bài viết.
Khói hương và mâm cúng hằng ngày
Trong những tuần đầu, gia đình thường thắp hương liên tục và cúng cơm mỗi ngày. Với nhà ống, căn hộ kín, khói hương dồn lại rất nhanh. Nên mở cửa sổ, dùng hương ít khói, có người trông khi nến cháy và không để đèn nến sát rèm, khăn tang hay hoa giấy. Khi cả nhà đi tiễn đưa, hãy tắt nến, để lại đèn điện nếu cần giữ ánh sáng.
Con gái đi lấy chồng, con dâu và con rể
Theo nếp cũ, con gái đi lấy chồng thì về thờ cúng bên nhà chồng. Thực tế ngày nay đa dạng hơn: gia đình chỉ có con gái thì con gái vẫn thờ cha mẹ đẻ, có cặp vợ chồng lập hai bát hương cho hai bên nội ngoại, có nhà thờ chung trên một bàn. Không có cách nào là "sai" nếu cả hai gia đình đều đồng ý. Điều nên tránh là tự ý quyết rồi để người lớn bên nào đó phật ý.
Với con dâu, con rể người nước ngoài hoặc theo tôn giáo khác, gia đình Việt thường không đòi hỏi họ phải làm hết các nghi lễ. Nhiều gia đình Công giáo ở Việt Nam vẫn có chỗ đặt ảnh và thắp nến tưởng nhớ tổ tiên theo cách của đạo mình. Một cử chỉ tôn trọng đơn giản như đứng nghiêm trước bàn thờ, cúi đầu, hay giúp bày mâm cỗ ngày giỗ đã được đón nhận rất tốt.
Đồ thờ cũ, nứt vỡ hay bạc màu
Đồ thờ dùng lâu năm sẽ cũ: bát hương nứt, di ảnh phai màu, lọ hoa sứt miệng, tượng sơn tróc. Dân gian kiêng để đồ thờ hỏng trên bàn thờ, và kiêng vứt chung với rác. Cách xử lý thường gặp:
- Bát hương nứt vỡ: thắp hương xin thay, chuyển tro sang bát mới, bát cũ gửi chùa hoặc đập nhỏ chôn ở chỗ sạch. Nhiều nơi có thói quen thả xuống sông; nếu làm, chỉ nên thả đồ gốm, không thả túi nilon hay đồ nhựa.
- Di ảnh bạc màu: in lại ảnh mới, ảnh cũ hoá cùng vàng mã hoặc cất giữ trong album gia đình.
- Chân hương quá đầy: tỉa vào dịp cuối năm, như đã nói ở bài về dọn nhà và bao sái bàn thờ trước Tết.
- Tượng Phật, tượng thần sứt mẻ: nhiều người mang tới chùa nhờ gửi, không để ở bãi rác hay gốc cây ven đường.
Bảng tra theo tình huống
| Tình huống | Việc thường làm | Nên hỏi ai | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Ra ở riêng, lập bàn thờ | Sắm đồ tối thiểu, an vị bát hương | Cha mẹ, trưởng họ | Bàn thờ treo phải bắt vít chắc |
| Chuyển nhà | Xin phép, bọc riêng bát hương, đặt bàn thờ trước | Người lớn trong nhà | Không để bát hương trong xe chở đồ chung |
| Có người mất | Bàn thờ riêng, cúng theo các mốc | Trưởng họ, nhà chùa, người lo hậu sự | Khói hương trong phòng kín, nến cạnh vải |
| Hết tang | Đưa lên thờ chung, nhập bát hương | Trưởng họ, nhà chùa | Hoá vàng ở chỗ thoáng, có người trông |
| Con gái, dâu rể | Thoả thuận giữa hai gia đình | Cha mẹ hai bên | Không ép người khác tôn giáo |
| Đồ thờ hỏng | Xin thay, gửi chùa hoặc chôn ở chỗ sạch | Người lớn, nhà chùa | Mảnh sứ vỡ sắc, gói kỹ |
Một ví dụ: gia đình ở thành phố, cha mất ở quê
Một người con thứ sống ở thành phố cùng vợ là người nước ngoài. Cha anh mất ở quê; tang lễ và bàn thờ chính do người anh cả lo. Sau đám tang, anh muốn có chỗ thắp hương cho cha trong căn hộ của mình.
Anh hỏi anh cả và mẹ trước. Mẹ đồng ý cho lập bàn thờ vọng, dặn không cần làm lớn. Anh sắm một bàn thờ treo nhỏ, bát hương, di ảnh in lại từ ảnh gốc, đèn thờ điện. Vợ anh giúp chọn chỗ: bức tường đặc ở phòng khách, không đối diện cửa, có cửa sổ gần để khói thoát. Ngày giỗ đầu, hai vợ chồng về quê dự giỗ chính, tối hôm đó về nhà thắp hương ở bàn thờ vọng. Đến giỗ hết, khi bàn thờ chính ở quê làm lễ hợp bát hương, anh hỏi lại mẹ và giữ nguyên bàn thờ vọng, chỉ đổi cách khấn. Không bước nào phức tạp, và quan trọng nhất là cả nhà đều được hỏi ý.
Những sai lầm thường gặp
- Tự lập, tự chuyển mà không hỏi người lớn. Việc nhỏ có thể thành chuyện lớn trong họ.
- Coi bát hương như một món đồ khi dọn nhà. Người lớn tuổi rất để ý; bọc riêng và cầm tay là đủ thể hiện lòng kính.
- Thắp hương liên tục trong phòng kín những ngày tang. Mệt cho người già và trẻ nhỏ; mở cửa, dùng hương ít khói.
- Tin lời doạ "bát hương sai thì gia đình gặp hạn". Đây là kiểu gieo nỗi lo để bán dịch vụ. Hỏi thêm người khác trước khi trả tiền.
- Vứt đồ thờ hỏng vào thùng rác chung. Gây phật ý cho người xung quanh, và mảnh sứ vỡ dễ làm người thu gom bị thương.
Khi nào cần người có chuyên môn
Về nghi lễ, người nên hỏi là người lớn trong họ, nhà chùa hoặc người lo nghi lễ có uy tín ở địa phương. Hãy để ý người nào đòi chi phí cao, giục làm ngay, hoặc dặn "đừng nói với ai" — đó là những dấu hiệu nên chậm lại. Về lắp đặt, bàn thờ treo nặng lên tường căn hộ nên hỏi kỹ sư hoặc ban quản lý toà nhà; đèn thờ, ổ điện nên nhờ thợ điện. Về các vấn đề pháp lý quanh việc thừa kế nhà đất có bàn thờ tổ tiên, hãy hỏi luật sư. Và nếu sau khi mất người thân, có ai trong nhà buồn bã kéo dài, mất ngủ, bỏ ăn, hãy khuyến khích họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; giữ bàn thờ chu đáo không thay được việc chăm sóc người còn sống.
Nếu gia đình đang cần thay bát hương cũ hoặc sắm bộ đồ thờ cho bàn thờ mới lập, có thể tham khảo các mẫu bát hương để chọn kích cỡ vừa với mặt bàn thờ trước khi mua.