Ông Công ông Táo 23 tháng Chạp và việc dọn nhà, bao sái bàn thờ trước Tết: làm gì, theo thứ tự nào

Trả lời ngắn: ngày 23 tháng Chạp âm lịch, gia đình Việt cúng tiễn ông Công ông Táo, ba vị thần bếp được tin là lên trời báo cáo việc trong nhà suốt năm. Sau lễ này, việc chuẩn bị Tết bắt đầu thật sự: dọn dẹp nhà cửa, bao sái tức lau dọn bàn thờ, tỉa bớt chân hương trong bát hương, rồi sắm sửa bày biện. Nhiều nhà thả cá chép sau lễ; nên thả xuống ao hồ sạch, bỏ túi nilon mang về, không ném từ trên cầu. Khi dọn nhà, những tai nạn hay gặp nhất là ngã thang và ngộ độc do trộn lẫn hoá chất tẩy rửa.

Ông Công ông Táo là ai

Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân gồm hai ông một bà, trông coi bếp lửa và việc nhà. Truyền thuyết phổ biến kể về người vợ và hai người chồng trước sau, cả ba chết trong đống lửa và được Ngọc Hoàng phong làm thần bếp. Mỗi năm vào ngày 23 tháng Chạp, các vị cưỡi cá chép về trời tâu việc gia đình, và trở về vào đêm giao thừa.

Đây là tín ngưỡng dân gian thuần Việt pha trộn với các tục thờ thần bếp của vùng văn hoá chữ Hán. Ở Việt Nam, câu chuyện ba người và hình ảnh cá chép hoá rồng là nét riêng được nhắc nhiều nhất.

Lễ cúng 23 tháng Chạp gồm những gì

Lễ thường cúng trước giờ trưa ngày 23, có nhà cúng từ hôm 22. Mâm lễ tuỳ nhà, phổ biến gồm:

• Bộ mũ áo Táo quân bằng giấy: hai mũ ông, một mũ bà, kèm hia giấy.
• Cá chép sống trong chậu nước, hoặc cá chép giấy ở nơi không tiện thả cá thật.
• Mâm cỗ mặn hoặc chay, hoa quả, hương, trầu rượu.

Sau lễ, mũ áo giấy được hoá cùng vàng mã. Đốt trong chậu kim loại ở chỗ thoáng, xa mái tôn bạt che và dây điện; tháng Chạp ở miền Bắc hanh khô, lửa bắt rất nhanh.

Thả cá chép sao cho đúng

Thả cá chép là để "tiễn" Táo quân, đồng thời mang ý phóng sinh. Những năm gần đây, cảnh túi nilon trôi đầy hồ và cá bị ném từ trên cầu xuống đã khiến nhiều nơi phải nhắc nhở. Cách làm phù hợp:

1. Thả ở ao hồ, sông có nước sạch gần nhà, nơi cá sống được.
2. Đưa cả chậu xuống sát mặt nước, nghiêng nhẹ cho cá bơi ra.
3. Mang túi nilon, chậu, hộp về; không thả cả túi xuống nước.
4. Không đứng trên lan can cầu hay mép kè trơn để ném. Người ngã xuống nước ngày này không phải chuyện hiếm.

Nhiều điểm thu gom cá phóng sinh có người trông coi; thả ở đó cũng là một lựa chọn yên tâm.

Bao sái bàn thờ: lau dọn với lòng kính cẩn

Bao sái là lau dọn bàn thờ cuối năm, thường làm sau lễ ông Táo và trước ngày ba mươi. Nhiều nhà xem ngày, có nhà chọn ngày nào cả nhà rảnh. Trình tự hay gặp:

1. Thắp một nén hương, khấn xin phép được lau dọn.
2. Lau di ảnh, đèn, lọ hoa, mâm bồng bằng khăn sạch. Đồ đồng có thể đánh lại cho sáng.
3. Nhiều nhà dùng nước ấm pha rượu gừng hoặc nước lá bưởi, nước ngũ vị để lau, cho thơm và sạch.
4. Bát hương thì lau phía ngoài, không xoay, không nhấc lên đặt chỗ khác.

Việc bao sái nên để người lớn trong nhà làm hoặc hướng dẫn, nhất là phần bát hương, vì mỗi nhà có nếp riêng.

Tỉa chân hương

Sau một năm, bát hương đầy chân hương. Tỉa chân hương là rút bớt những que đã cháy, thường chừa lại một số lẻ que (ba, năm hoặc bảy, tuỳ nhà). Chân hương rút ra được hoá đi, tro thả xuống nước sạch hoặc chôn ở gốc cây, không đổ vào thùng rác.

Khi rút, giữ một tay đỡ bát hương để nó không bị xê dịch. Que hương khô, gãy dễ đâm tay, nên làm chậm.

Dọn nhà: hai tai nạn hay gặp nhất

Dọn nhà cuối năm là truyền thống "tống cựu nghênh tân", bỏ cũ đón mới. Nó cũng là lúc nhiều tai nạn trong nhà xảy ra.

• Ngã khi lau cao: lau quạt trần, đèn, bàn thờ treo, cửa kính tầng trên. Dùng thang chữ A mở hết chốt, có người giữ chân, không dùng ghế nhựa hay ghế xoay. Người lớn tuổi nên để con cháu làm phần trên cao.
• Trộn hoá chất tẩy rửa: nước tẩy javel (chứa clo) trộn với chất tẩy có axit hoặc amoniac có thể sinh khí độc. Dùng từng loại một, xả sạch rồi mới dùng loại khác, mở cửa thông gió.

Thêm một lưu ý cho nhà có trẻ nhỏ: chai hoá chất đặt tạm dưới sàn khi dọn là thứ trẻ dễ với tới nhất.

Thứ tự việc nhà từ 23 đến 30 tháng Chạp

Lịch này chỉ để tham khảo. Năm nào tháng Chạp thiếu thì không có ngày ba mươi, Tết đến sớm hơn một ngày.

Gia đình thích một đôi cá chép bằng đồng hay gốm để bày quanh năm, thay vì chỉ có cá sống trong một buổi, có thể xem mục cá chép; cá trang trí là vật bày, không thay được lễ thả cá của những nhà giữ tục.

Câu hỏi thường gặp