Bàn thờ gia tiên gồm những gì và sắp xếp ra sao: từ bát hương, di ảnh đến lọ hoa, mâm quả
Trả lời ngắn: bàn thờ gia tiên của người Việt thường có một bát hương ở trung tâm, di ảnh hoặc bài vị của người đã khuất phía sau, đôi đèn hoặc nến hai bên, chén nước sạch phía trước, lọ hoa và đĩa quả. Nhiều nhà có thêm chai rượu, đĩa trầu cau, ống cắm hương. Cách bày phổ biến là cao ở sau thấp ở trước, giữa là bát hương, lọ hoa một bên và quả một bên theo câu "đông bình tây quả". Chi tiết cụ thể khác nhau theo vùng và theo nếp từng dòng họ, nên khi có người lớn trong nhà thì nếp nhà đi trước sách.
Bài này mô tả bàn thờ gia tiên thường gặp. Nó không thay cho lời dặn của ông bà, cũng không bàn đến bàn thờ Thần Tài ông Địa hay bàn thờ Phật, vốn là những bàn thờ riêng.
Bát hương: trung tâm của bàn thờ
Bát hương (còn gọi lư hương ở một số nơi) là nơi cắm nén hương mỗi lần thắp. Với nhiều gia đình, đây là đồ quan trọng nhất trên bàn thờ: bát hương được "bốc" một lần khi lập bàn thờ, bên trong có tro sạch hoặc cát và có khi những vật lót theo nếp riêng. Sau khi đã an vị, người ta tránh xê dịch, xoay hay nhấc bát hương lên tuỳ tiện.
Số bát hương tuỳ nhà. Phổ biến là một bát hương chung cho gia tiên; có nhà đặt ba bát, bát giữa thờ thần linh hoặc tổ tiên chung, hai bát bên thờ bà cô ông mãnh hoặc các cụ theo nhánh. Nếu không chắc, nên hỏi người lớn trong họ thay vì tự đặt thêm.
Di ảnh và bài vị
Di ảnh là ảnh chân dung người đã mất, đặt ở hàng sau cùng, cao nhất. Ở nhiều nhà miền Bắc, bài vị bằng gỗ ghi tên huý và ngày mất được đặt trong khám thờ hoặc ngai thờ. Ở nhiều nhà miền Nam, di ảnh được bày khá nhiều trên bàn thờ, có khi cả ảnh ông bà, cha mẹ, anh chị em đã khuất.
Khi bày nhiều ảnh, người lớn tuổi hoặc đời trên thường đặt cao hơn hoặc ở giữa. Ảnh nên được lau bằng khăn mềm khô, tránh để nắng chiếu thẳng lâu ngày làm phai.
Đèn, nến và chuyện an toàn lửa
Đôi đèn hai bên tượng trưng cho ánh sáng, thường được hiểu là mặt trời và mặt trăng. Ngày xưa là đèn dầu, đèn nến; ngày nay rất nhiều nhà dùng đèn điện hình nến hoặc đèn cầy điện để bật thường xuyên.
Nếu dùng nến hay đèn dầu thật: đặt trên đế chắc, cách xa rèm, khung tranh, hoa giấy; không để cháy khi cả nhà ra ngoài hay đi ngủ. Bàn thờ đặt cao, nhiều đồ gỗ, nhiều giấy, nên một ngọn nến đổ có thể bắt lửa rất nhanh. Đèn điện nên dùng loại có nguồn điện ổn định, dây đi gọn sau bàn thờ, không cắm chung ổ quá tải với đồ khác.
Nước, rượu, trầu cau
Chén nước sạch là lễ vật đơn giản nhất và có mặt gần như ở mọi bàn thờ. Nhiều nhà để ba chén, có nhà để một hoặc năm, thay nước vào ngày rằm, mùng một hoặc hằng ngày tuỳ nếp. Rượu được rót vào chén nhỏ khi cúng; trầu cau thường xuất hiện trong ngày giỗ, ngày Tết và lễ cưới.
Nước để lâu trong nhà nóng ẩm dễ đọng cặn, nên thay thường xuyên và rửa chén bằng nước sạch. Đây là việc nhỏ nhưng cho bàn thờ cảm giác chăm chút.
Lọ hoa, đĩa quả và câu "đông bình tây quả"
"Đông bình tây quả" nghĩa là lọ hoa ở phía đông, đĩa quả ở phía tây. Cách giải thích thường gặp là lấy hướng nhìn từ bàn thờ ra; như vậy người đứng trước bàn thờ sẽ thấy lọ hoa ở tay phải, quả ở tay trái. Nhiều gia đình bày ngược mà vẫn yên ổn bao đời, nên không cần lo lắng nếu nhà mình khác.
Hoa thờ thường là hoa tươi có hương nhẹ như cúc, huệ, sen, hồng, lay ơn. Nhiều nhà tránh hoa giả trên bàn thờ gia tiên, nhưng cũng có nhà dùng hoa lụa cho đỡ héo. Quả nên rửa sạch, lau khô, tránh quả dập dễ thu hút kiến ruồi.
Bày theo tầng: cao sau, thấp trước
Một trật tự phổ biến từ trong ra ngoài như sau:
- Hàng sau cùng: di ảnh, bài vị, khám thờ.
- Giữa: bát hương ở trung tâm, đôi đèn hai bên.
- Phía trước: chén nước, chén rượu, đĩa trầu cau.
- Hai bên ngoài: lọ hoa một bên, đĩa quả một bên.
- Ống cắm hương, hộp diêm hoặc bật lửa: để gọn một góc, xa lọ hoa khô.
Nguyên tắc chung là không che khuất bát hương và di ảnh, để bàn thờ thoáng, không chất đồ không liên quan lên đó như giấy tờ, chìa khoá, điện thoại.
Khi trong nhà có cả tượng Phật hay thần linh
Một số gia đình thờ thêm tượng Phật, Bồ Tát Quán Thế Âm hoặc thần linh. Theo cách nhiều chùa hướng dẫn, ban thờ Phật nên đặt cao hơn và tách khỏi gia tiên, hoặc ở tầng cao nhất của bàn thờ nhiều cấp. Tượng nên ở nơi sạch sẽ, không đặt dưới đất, không quay lưng ra cửa, và không đặt chung với đồ ăn mặn.
Bàn thờ Thần Tài ông Địa ở các cửa hàng miền Nam lại đặt sát đất, nhìn ra cửa. Đây là hai hệ thờ khác nhau, không nên ghép chung vào bàn thờ gia tiên.
Những chỗ hay làm sai
- Thêm quá nhiều đồ trang trí, linh vật, tiền giả lên bàn thờ gia tiên, làm mất vẻ trang nghiêm và khó lau dọn.
- Để hoa héo, nước đục nhiều ngày.
- Cắm hương quá nhiều nén một lúc, tàn hương rơi đầy mặt bàn và khói đặc trong phòng.
- Mua bộ đồ thờ đắt tiền vì được nói "càng đắt càng linh". Bàn thờ được quý vì lòng thành và sự chăm chút, không vì giá.
Gia đình nào cần sắm lại bát hương hay bộ đồ thờ có thể tham khảo kết quả tìm bát hương, nhưng trước khi thay bát hương cũ nên hỏi người lớn trong họ về nghi thức.