Khi nhà có người nước ngoài về ở cùng: giải thích bàn thờ, mâm cơm, kiêng cữ và lịch lễ thế nào cho dễ hiểu
Trả lời ngắn: khi nhà có người nước ngoài về ở cùng, như con dâu, con rể, bạn ở ghép hay khách lưu trú dài ngày, hãy giải thích nếp nhà theo thứ tự quan trọng: bàn thờ gia tiên trước, rồi mâm cơm, rồi lịch rằm, mùng một, Tết, giỗ, cuối cùng mới tới các kiêng cữ nhỏ trong phòng ngủ. Mỗi điều nên kèm lý do ngắn và nói rõ điều nào là phép lịch sự cần giữ, điều nào là niềm tin của gia đình mà người kia có quyền không theo.
Các bài trước của chủ đề Sống ở Việt Nam viết cho người mới tới: thuê nhà, chuyển nhà, sống cạnh hàng xóm. Bài trụ cột này đổi chỗ đứng. Nó viết cho chính gia đình người Việt, những người lần đầu có một thành viên lớn lên ở nền văn hoá khác về sống dưới cùng mái nhà, và cần nói cho người ấy hiểu những điều cả nhà vẫn làm mà chưa bao giờ phải giải thích.
Vì sao điều mình làm hằng ngày lại khó giải thích nhất
Người Việt lớn lên cùng bàn thờ, cùng mâm cơm, cùng ngày rằm. Những nếp đó học bằng cách nhìn, không ai ngồi giảng. Vì vậy khi con dâu người nước ngoài hỏi "sao không được cắm đũa vào bát cơm", nhiều người lớn chỉ biết trả lời "kiêng thế", và người hỏi vẫn không hiểu.
Người mới thường không sợ làm theo; họ sợ làm sai mà không biết. Một lời giải thích ngắn, có lý do, giúp họ tự tin hơn nhiều so với một danh sách cấm đoán. Và khi phải nói thành lời, chính gia đình cũng có dịp nhìn lại: điều nào thật sự quan trọng với mình, điều nào chỉ là thói quen có thể nới.
Ngày đầu tiên: ba điều nên nói trước
Đừng dồn mọi thứ vào một buổi. Ngày đầu chỉ cần ba điều:
- Bàn thờ ở đâu và nên cư xử thế nào khi đi ngang. Không đặt đồ cá nhân lên bàn thờ, không ngồi hay để chân hướng thẳng vào bàn thờ, không lấy đồ cúng khi chưa được mời.
- Cách chào hỏi người lớn trong nhà. Chào khi ra vào, mời người lớn trước bữa ăn. Dạy họ một câu mời cơm đơn giản là đủ để người lớn vui.
- Những ngày trong tháng nhà có cúng. Thường là rằm và mùng một âm lịch. Báo trước để họ biết hôm đó nhà có mâm cúng, có khói nhang, có thể có khách.
Những điều khác, như kiêng cữ trong phòng ngủ hay quy tắc ngày Tết, để tới lúc gần dịp đó hãy nói. Người ta nhớ lâu nhất khi được giải thích đúng lúc cần dùng.
Bàn thờ gia tiên: nói gì và không bắt gì
Với người nước ngoài, bàn thờ là thứ dễ gây bối rối nhất: có ảnh người đã khuất, có nhang khói, có đồ ăn để đó mà không ai ăn. Có thể giải thích ngắn gọn rằng đây là nơi gia đình tưởng nhớ ông bà tổ tiên, là cách nói chuyện với người đã mất, không phải một tôn giáo bắt người ngoài phải theo.
Có cần mời họ thắp nhang không
Mời thì được, ép thì không. Nhiều người nước ngoài sẵn lòng thắp một nén nhang như một cử chỉ tôn trọng. Người theo đạo Thiên Chúa, Hồi giáo hay một số tôn giáo khác có thể từ chối vì niềm tin của họ; khi đó cúi đầu đứng im lặng trước bàn thờ cũng là một cách bày tỏ lòng kính trọng mà gia đình nên vui vẻ đón nhận.
Những điều nên nhắc rõ
- Không chụp ảnh bàn thờ đăng lên mạng khi chưa hỏi.
- Đồ cúng sau khi cúng xong mới được lấy xuống ăn, và thường người lớn sẽ là người hạ lễ.
- Nhang đang cháy phải để cháy hết hoặc được dập cẩn thận, không để trẻ con nghịch, không đặt bát hương gần rèm.
Bộ từ vựng song ngữ trong bài thuật ngữ thờ cúng và lễ Tết song ngữ giúp gia đình tìm từ tiếng Anh tương ứng khi giải thích.
Bếp và mâm cơm
Mâm cơm là nơi có nhiều nếp nhất mà người Việt ít khi nhận ra là nếp.
- Mời cơm: trước khi ăn, người nhỏ mời người lớn. Người nước ngoài thường thấy câu "cháu mời ông bà, bố mẹ ăn cơm" vừa lạ vừa dễ thương; dạy họ là cách nhanh nhất để được lòng người lớn.
- Không cắm đũa đứng trên bát cơm: vì giống bát cơm cúng người đã khuất. Đây là lý do dễ hiểu nhất và nên nói rõ.
- Gắp thức ăn cho nhau: người lớn hay gắp cho khách là thể hiện quan tâm. Người nước ngoài có thể thấy lúng túng khi bát cứ đầy mãi. Nói với họ rằng ăn hết rồi nói nhẹ "con no rồi ạ" là đủ, không ai phật lòng.
- Không gõ đũa vào bát: nhiều nhà coi là bất lịch sự.
- Bữa ăn đầu năm và bữa giỗ: thường đợi mâm cúng xong mới dọn ăn.
Về phía gia đình, cũng nên hỏi người mới có ăn kiêng gì vì tôn giáo, sức khoẻ hay lựa chọn cá nhân không. Ép khách ăn món họ không ăn được là thất lễ theo chiều ngược lại.
Phòng ngủ, giường và gương: niềm tin của gia đình, phòng riêng của người ở
Nhiều gia đình Việt giữ các kiêng cữ phong thuỷ trong phòng ngủ: không kê giường thẳng cửa, không đặt gương đối diện giường, không nằm quay đầu ra cửa. Người nước ngoài thường chưa nghe tới các điều này bao giờ.
Cách làm hợp lý là kể cho họ biết gia đình tin như vậy và vì sao, rồi để họ tự quyết trong căn phòng của họ. Nếu phòng do bố mẹ sắp xếp sẵn theo nếp nhà, cứ nói rõ "bố mẹ kê như thế này vì nhà mình tin..." để người mới không nghĩ mình đang bị quản lý. Điều này đặc biệt quan trọng với vợ chồng trẻ: phòng của hai vợ chồng nên để hai người tự quyết.
Lịch nghi lễ trong năm: những ngày nhà sẽ khác đi
Người mới thường bị bất ngờ không phải vì một nghi lễ, mà vì không biết trước hôm đó nhà sẽ khác. Một bảng ngắn dán ở bếp hoặc gửi qua điện thoại giúp rất nhiều.
| Dịp | Nhà thường có gì khác | Người mới nên biết | Mức độ |
|---|---|---|---|
| Rằm, mùng một âm lịch | Mâm cúng, khói nhang, có nhà đốt vàng mã | Đừng lấy đồ trên mâm trước khi cúng xong | Lịch sự nên giữ |
| Ngày giỗ | Họ hàng tới đông, nấu nhiều món | Có mặt, chào hỏi; mặc kín đáo | Rất quan trọng với gia đình |
| Ông Công ông Táo (23 tháng Chạp) | Cúng, thả cá chép ở một số nhà | Có thể cùng đi thả cá nếu muốn | Tuỳ nhà |
| Tết Nguyên đán | Dọn nhà, cúng giao thừa, chúc Tết, lì xì | Kiêng quét nhà, kiêng nói điều xấu mấy ngày đầu năm ở nhiều nhà | Quan trọng nhất trong năm |
| Tháng bảy âm lịch | Cúng cô hồn, một số nhà kiêng việc lớn | Đừng ngạc nhiên khi gia đình hoãn mua bán, chuyển nhà | Niềm tin, tuỳ nhà |
Các tục của hàng xóm vào những ngày này, như đốt vàng mã hay cúng cô hồn trước cửa, đã được nói trong bài sống cạnh hàng xóm: vàng mã, cúng cô hồn.
Những lúc đặc biệt: sinh nở, ốm đau, tang lễ
Mang thai và ở cữ
Đây là lúc kiêng cữ dân gian dày đặc nhất và cũng dễ va chạm nhất: kiêng tắm gội sau sinh, kiêng gió, kiêng ăn nhiều món, kiêng ra ngoài. Một số điều có lý do chăm sóc dễ hiểu, một số chỉ là tập quán. Khi bà nội và con dâu người nước ngoài khác ý, người quyết về sức khoẻ của mẹ và bé nên là bác sĩ sản khoa và bác sĩ nhi, không phải ai thắng trong cuộc tranh luận. Người chồng là cầu nối, nên đi khám cùng và nghe trực tiếp lời bác sĩ.
Khi trong nhà có người ốm
Nhiều gia đình vừa đưa người ốm đi viện vừa đi lễ cầu an. Cả hai có thể song hành, miễn là việc chữa bệnh theo bác sĩ không bị trì hoãn vì chờ ngày tốt hay lời khuyên của thầy.
Khi nhà có tang
Tang lễ Việt có nhiều nghi thức người nước ngoài chưa từng thấy: để tang, khăn tang, cúng thất, giỗ đầu. Không cần giải thích hết một lần. Hãy cho họ biết mình nên mặc gì, đứng ở đâu, làm gì trong từng buổi, và để một người trong nhà đi cạnh họ.
Khi hai bên khác niềm tin
Gia đình theo thờ cúng tổ tiên, người mới theo một tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào: đây là chuyện ngày càng phổ biến. Vài nguyên tắc giúp hai bên giữ hoà khí:
- Phân biệt phép lịch sự (chào hỏi, giữ yên lặng trước bàn thờ, có mặt ngày giỗ) với hành vi tôn giáo (thắp nhang, khấn, vái). Cái đầu nên mong đợi; cái sau nên để tự nguyện.
- Không đem chuyện tin hay không tin ra tranh luận trong bữa cơm hay trước mặt họ hàng.
- Người mới nói rõ điều mình không làm được, kèm một cách khác để thể hiện tôn trọng. Gia đình đón nhận cách đó.
- Khi có con nhỏ, hai vợ chồng tự thoả thuận với nhau về việc dạy con các nghi lễ, rồi mới nói với ông bà.
Ví dụ: Tết đầu tiên của một nàng dâu người Úc
Emma về làm dâu một gia đình ở Huế, chuẩn bị đón Tết đầu tiên. Mẹ chồng lo nhất là con dâu sẽ "phạm" điều gì ngày đầu năm. Thay vì đưa một danh sách dài, chồng của Emma làm ba việc.
Một tuần trước Tết, anh ngồi với cô mười lăm phút, kể theo trình tự: hôm nay dọn nhà, hôm kia cúng ông Táo, đêm giao thừa cả nhà làm gì, sáng mùng một ai tới trước. Anh dạy cô ba câu chúc Tết và cách nhận lì xì bằng hai tay. Anh nói rõ điều nào mẹ rất để ý, như không quét nhà và không làm vỡ đồ mấy ngày đầu năm, và điều nào cô không cần lo.
Ngày mùng một, Emma chúc Tết bà nội bằng tiếng Việt. Khi cô lỡ tay làm rơi một cái chén, mẹ chồng chỉ nói "không sao, vỡ là đỡ" rồi cười. Phần lớn căng thẳng tránh được nhờ người ở giữa giải thích trước, đúng lúc.
Sai lầm thường gặp
Phía gia đình:
- Chỉ nói "nhà mình kiêng thế" mà không kèm lý do.
- Ép người mới thắp nhang, khấn vái khi họ đã từ chối nhẹ nhàng.
- Kể kiêng cữ bằng giọng doạ: "không làm thế là có chuyện".
- Can thiệp vào cách bày phòng riêng của vợ chồng trẻ.
- Để kiêng cữ thai sản lấn át lời bác sĩ.
Phía người mới:
- Coi mọi nếp nhà là mê tín rồi chê trước mặt người lớn.
- Chụp ảnh bàn thờ, mâm cúng đăng lên mạng mà không hỏi.
- Ngại hỏi rồi làm theo phỏng đoán.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
- Giấy tờ lưu trú của người nước ngoài sống cùng nhà: hỏi công an khu vực về thủ tục khai báo, hoặc luật sư khi có tình huống phức tạp.
- Kết hôn, quốc tịch, quyền với con cái: luật sư và cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
- Thai sản, chăm sóc sau sinh, sức khoẻ trẻ nhỏ: bác sĩ sản khoa, bác sĩ nhi.
- Mâu thuẫn gia đình kéo dài: chuyên gia tư vấn hôn nhân gia đình.
- Câu hỏi về nghi lễ tôn giáo cụ thể: nhà chùa với Phật giáo, linh mục hay mục sư với người theo đạo Thiên Chúa, người có uy tín trong cộng đồng của tôn giáo đó.
Khi gia đình chuyển nhà và muốn người mới cùng tham gia lễ nhập trạch, bài chuyển nhà theo nếp Việt mà không rườm rà có phần làm gọn nhẹ dễ giải thích. Nếu muốn có một cuốn sách để cả nhà cùng đọc lại các nếp thờ cúng và lễ Tết trước khi giải thích cho người mới, có thể xem nhóm sách phong thuỷ và phong tục, chọn cuốn viết dễ hiểu thay vì cuốn dày nhất.