Xông đất đầu năm: chọn người theo tuổi hay theo tính, nên làm gì khi bước vào nhà và khi nào nên từ chối
Trả lời ngắn: xông đất, có nơi gọi là xông nhà hay đạp đất, là tục coi người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc giao thừa sẽ ảnh hưởng tới may rủi của gia đình cả năm. Gia chủ thường chọn người hợp tuổi, nhất là tuổi nằm trong nhóm tam hợp với mình và tránh nhóm tứ hành xung, đồng thời có tính tình vui vẻ, gia cảnh êm ấm, không có tang. Người xông đất vào nhà nhanh gọn, chúc câu ngắn, lì xì trẻ nhỏ, rồi ra về. Nhiều gia đình nay tự xông đất để khỏi làm phiền người khác.
Xông đất có từ đâu và mang ý gì
Người Việt coi đầu năm là lúc "mở hàng" cho cả năm: lời nói đầu năm, món ăn đầu năm, người khách đầu năm đều được để ý. Xông đất là biểu hiện rõ nhất của suy nghĩ ấy. Tục này là quan niệm dân gian; không có ghi chép nào chứng minh người xông đất làm thay đổi được vận nhà, nhưng nó tạo ra một khởi đầu vui vẻ, có chủ đích.
Nhiều nước có tục tương tự; ở Scotland chẳng hạn cũng có tục "người bước chân đầu tiên" vào nhà sau giao thừa dương lịch. Điểm riêng của Việt Nam là cách chọn người dựa vào tuổi theo can chi.
Chọn người theo tuổi: tam hợp và tứ hành xung
Mười hai con giáp được chia thành bốn nhóm tam hợp, được xem là hợp nhau:
- Thân, Tý, Thìn
- Dần, Ngọ, Tuất
- Tỵ, Dậu, Sửu
- Hợi, Mão, Mùi
Và ba nhóm tứ hành xung, được xem là khắc nhau:
- Tý, Ngọ, Mão, Dậu
- Dần, Thân, Tỵ, Hợi
- Thìn, Tuất, Sửu, Mùi
Ví dụ gia chủ tuổi Ngọ thường mời người tuổi Dần hoặc Tuất, tránh người tuổi Tý, Mão, Dậu. Có người xét thêm can, mệnh ngũ hành hoặc con giáp của năm mới, nên cách tính trên các trang mạng không hoàn toàn giống nhau.
Chọn người theo tính: tiêu chí nhiều nhà coi trọng hơn
Hỏi người lớn tuổi, nhiều người sẽ nói tuổi chỉ là một phần. Một người xông đất "tốt" theo quan niệm chung là người:
- Vui vẻ, xởi lởi, nói năng tích cực.
- Gia đình êm ấm, công việc ổn định trong năm vừa qua.
- Không có tang trong năm; người đang có tang thường tự tránh đi chúc Tết sớm.
- Thân thiết với gia đình, để cuộc ghé thăm tự nhiên.
Có nhà còn nhờ một đứa trẻ ngoan trong họ đến xông đất, vì trẻ con được xem là trong sáng và mang không khí vui.
Người xông đất nên làm gì
- Hẹn trước giờ đến với gia chủ; nhiều nhà muốn người xông đất đến ngay sau giao thừa hoặc sáng sớm mùng một.
- Bước vào nhà một cách tự nhiên, chúc một câu ngắn và thật lòng.
- Mang theo món quà nhỏ: hộp bánh, cành hoa, gói chè. Lì xì cho trẻ nhỏ trong nhà bằng phong bao đỏ.
- Ở lại vừa đủ, thường chỉ mười lăm, hai mươi phút; gia chủ còn nhiều việc trong ngày đầu năm.
- Tránh nói chuyện buồn, chuyện tiền nợ, chuyện ốm đau.
Tự xông đất: lối ra gọn gàng
Vì sợ người khác ngại, hoặc sợ chính mình "xông" không tốt cho nhà bạn, nhiều gia đình chọn tự xông đất. Cách làm phổ biến là gia chủ, hoặc người trong nhà hợp tuổi nhất với năm mới, ra khỏi nhà một lúc trước giao thừa, rồi bước vào ngay sau giao thừa. Có người đi chùa đầu năm rồi về xông nhà mình.
Cách này tránh được cả hai cái khó: không phải nhờ ai, và không ai phải lo nếu năm đó gia đình gặp chuyện không may rồi nghĩ ngợi về người xông đất.
Khi được nhờ xông đất mà không muốn nhận
Được nhờ xông đất là một sự tin cậy, nhưng không phải ai cũng muốn nhận, nhất là khi trong năm mình có chuyện buồn hoặc không chắc hợp tuổi. Có thể từ chối khéo: cảm ơn, nói thật về hoàn cảnh, và hẹn đến chúc Tết vào buổi chiều hoặc mùng hai. Người Việt hiểu những lý do này và thường không phật lòng.
Ngược lại, đừng tự ý đến nhà người khác thật sớm vào sáng mùng một khi chưa được mời. Nhiều gia đình rất để ý chuyện ai bước vào đầu tiên.
Đừng để tục xông đất thành gánh nặng
Có những câu chuyện gia đình đổ lỗi cho người xông đất khi năm đó làm ăn khó khăn, khiến quan hệ sứt mẻ. Đó là mặt trái của việc tin quá mức vào một tục lệ. Một năm tốt hay xấu phụ thuộc vào rất nhiều thứ: sức khoẻ, kinh tế, quyết định của chính mình. Xông đất nên được giữ ở đúng vai trò của nó: một khởi đầu vui, một lời chúc tử tế.
Đêm giao thừa: phần chuẩn bị trước khi người xông đất bước vào
Xông đất đi liền với lễ giao thừa. Nhiều gia đình cúng hai mâm: một mâm ngoài trời, ở sân hay trước cửa, để tiễn quan hành khiển năm cũ và đón vị năm mới theo tín ngưỡng dân gian; một mâm trong nhà dâng gia tiên. Trước giờ giao thừa, nhà đã được dọn sạch, bàn thờ đã bao sái, đèn được bật sáng. Có nhà mở cửa chính đúng lúc chuyển năm như một cử chỉ đón năm mới vào nhà.
Mâm cúng ngoài trời có hương nến, nên đặt trên bàn chắc, tránh gió lùa, và có người ở gần cho đến khi hương tàn. Ở chung cư, nhiều nhà chỉ cúng một mâm trong nhà, hoặc đặt mâm nhỏ ở ban công kín gió nếu ban quản lý cho phép. Sau lễ, người xông đất mới bước vào, hoặc người trong nhà tự xông.
Người đi xông đất muốn chọn một món quà nhỏ mang ý may mắn, thay vì chỉ hộp bánh, có thể tham khảo mục vật phẩm may mắn; món quà nhỏ, đúng tấm lòng là đủ.