Hoa đào, mai vàng, cây quất và những điều kiêng ngày Tết: phần nào là ý nghĩa, phần nào là thói quen
Trả lời ngắn: hoa đào là cây Tết đặc trưng của miền Bắc, mai vàng là của miền Nam, còn cây quất có quả vàng được bày khắp nơi với ý sung túc. Mâm ngũ quả mỗi miền một kiểu, ghép tên quả thành lời cầu chúc. Những điều kiêng phổ biến trong ba ngày Tết gồm quét nhà đổ rác, làm vỡ đồ, cho vay mượn, nói lời xui và cãi cọ. Phần lớn là quan niệm dân gian về một khởi đầu tốt; giữ ở mức vừa phải thì vui, quá mức thì thành gánh nặng.
Hoa đào: cây Tết của miền Bắc
Đào nở đúng dịp Tết trong khí hậu lạnh của miền Bắc. Sắc hồng được xem là màu của mùa xuân, sự sống; dân gian còn tin cây đào có khả năng trừ tà, gắn với truyền thuyết về hai vị thần canh cửa đứng dưới gốc đào. Người Hà Nội quen với các làng đào ven sông Hồng như Nhật Tân.
Cành đào trong nhà nhanh tàn nếu phòng bật sưởi hay đóng kín. Cắm trong bình nước sạch, cắt vát gốc, thay nước hai ba ngày một lần, đặt xa nguồn nhiệt. Cây đào thế trong chậu cần tưới vừa đủ, để chỗ có ánh sáng tự nhiên.
Mai vàng: cây Tết của miền Nam
Ở miền Nam, nơi khí hậu nóng, đào khó trồng, nên mai vàng giữ vai trò ấy. Hoa mai năm cánh vàng tươi, màu vàng gắn với ý giàu sang. Nhiều gia đình miền Nam có thói quen "lặt lá mai", tức tuốt lá trước Tết khoảng nửa tháng tuỳ thời tiết, để cây ra hoa đúng dịp.
Lặt lá mai là kỹ thuật làm vườn có cơ sở: bỏ lá giúp cây dồn sức ra nụ. Nhưng canh ngày thì tuỳ giống, tuỳ năm nắng hay lạnh; người trồng lâu năm mới canh chuẩn được.
Cây quất và chậu cây có quả
Cây quất có quả tròn vàng chi chít, được bày ở cửa nhà, cửa hàng với ý sung túc, đủ đầy. Chọn cây có quả đều, lá xanh, không rụng nhiều. Sau Tết, nhiều nhà trả cây cho nhà vườn hoặc giữ lại trồng.
Cây quất chậu lớn khá nặng; đặt ở chỗ phẳng, chắc, không kê trên bậc thềm cao hay mép ban công, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ chạy quanh.
Mâm ngũ quả hai miền
| Miền | Quả hay gặp | Ý nghĩa thường được nói |
|---|---|---|
| Bắc | Nải chuối xanh làm đế, bưởi, phật thủ, quýt, hồng | Chuối như bàn tay che chở, bưởi và phật thủ tròn đầy |
| Nam | Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung | Ghép thành câu "cầu vừa đủ xài", mong đủ ăn đủ tiêu |
Nhiều nhà miền Nam tránh chuối vì âm gần "chúi", tức nghiêng ngã, và tránh cam vì gợi chữ "cam chịu". Đây là cách chơi chữ dân gian. Còn chuyện mâm có đúng năm loại hay không, rất nhiều nhà bày nhiều hơn năm, chữ "ngũ" ở đây được hiểu là đủ đầy hơn là con số tuyệt đối.
Những điều kiêng trong ba ngày Tết
- Kiêng quét nhà, đổ rác: sợ quét tài lộc ra ngoài. Nhiều nhà dọn sạch trước giao thừa, ba ngày Tết chỉ gom rác vào một góc.
- Kiêng làm vỡ đồ: lỡ làm vỡ bát đĩa thì nhiều người nói "toái toái bình an" hoặc nói câu vui để xua đi.
- Kiêng cho vay mượn, đòi nợ: sợ cả năm hao hụt, lục đục.
- Kiêng nói lời xui, cãi cọ: đầu năm nói điều lành, tránh bàn chuyện ốm đau, chết chóc.
- Kiêng mặc đồ trắng đen toàn bộ: vì gợi màu tang.
Một số điều có mặt hợp lý: không cãi cọ, không đòi nợ ngày Tết là cách giữ hoà khí. Điều kiêng quét nhà thì nên linh động khi nhà có trẻ nhỏ làm đổ thức ăn, mảnh vỡ thuỷ tinh: dọn ngay là chuyện an toàn.
Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy
Câu này nói về thứ tự đi chúc Tết truyền thống: ngày đầu ở nhà bên nội, ngày hai sang bên ngoại, ngày ba thăm thầy cô. Ngày nay nhiều gia đình sắp xếp linh hoạt hơn theo khoảng cách và thời gian, nhưng tinh thần coi trọng thứ tự vẫn còn.
Lì xì là phần không thể thiếu: tiền mới bỏ trong phong bao đỏ, mừng tuổi trẻ nhỏ và người già. Số tiền là tấm lòng, không có mức nào bắt buộc; người nhận cũng không nên mở phong bao trước mặt người cho.
Về pháo và an toàn ngày Tết
Pháo nổ đã bị cấm ở Việt Nam từ lâu; chỉ một số loại pháo hoa được phép theo quy định hiện hành mới được dùng. Ai muốn đốt pháo hoa trong nhà nên tìm hiểu kỹ quy định và hướng dẫn sử dụng, giữ khoảng cách với trẻ em và vật dễ cháy. Mùa Tết cũng là mùa nhà nhiều hương, nến, đèn nháy; kiểm tra dây đèn trang trí không bị hở và rút điện khi đi ngủ.
Đi chùa, xuất hành và chuyện hái lộc đầu năm
Sáng mùng một, nhiều gia đình chọn giờ đẹp để xuất hành, tức bước ra khỏi nhà lần đầu trong năm, thường hướng về chùa, đình hay nhà người thân. Đi chùa đầu năm để cầu bình an là nếp rất phổ biến. Tục hái lộc ngày xưa là bẻ một cành non mang về nhà lấy may.
Những năm gần đây, nhiều chùa và địa phương khuyên không bẻ cành, vì hàng nghìn người bẻ trong vài ngày làm cây xơ xác. Nhiều chùa phát lộc bằng phong bao nhỏ hoặc cành lộc chuẩn bị sẵn; mua một cành lộc ngoài cổng chùa cũng giữ được ý tục mà không hại cây. Khi đi chùa đông người, giữ trẻ nhỏ sát bên, cẩn thận đồ đạc, và cắm hương vào đúng chỗ chùa chỉ định thay vì thắp cả bó.
Gia đình muốn bỏ vào phong bao lì xì một đồng xu may mắn thay vì chỉ tiền giấy có thể xem mục tiền xu, tiền cổ; với trẻ nhỏ dưới ba tuổi, đừng cho đồng xu vì trẻ dễ nuốt.