Phong thuỷ Việt qua từng chặng làm nhà: chọn đất, động thổ, cất nóc, nhập trạch và sửa nhà

Trả lời ngắn: ở Việt Nam, phong thuỷ không phải một lần xem rồi thôi mà đi theo ngôi nhà qua nhiều chặng: chọn đất hay chọn nhà, thiết kế, xem tuổi chọn ngày, động thổ, đổ móng và cất nóc, hoàn thiện, nhập trạch, rồi sửa chữa về sau. Mỗi chặng có phần nhìn bằng mắt kiểm được, phần lịch pháp và phần nghi lễ. Biết chặng nào cần gì giúp gia đình làm đủ nếp mà không để nghi lễ lấn mất việc kỹ thuật.

Bài này đi lần lượt từng chặng, nói rõ phần nào là quan niệm dân gian, phần nào là thói quen có lý do thực tế, và chỗ nào phải nhường lời cho kỹ sư, kiến trúc sư hay luật sư. Mục tiêu là để một gia đình sắp làm nhà, hay một người nước ngoài sắp xây nhà cùng gia đình vợ hoặc chồng, nhìn được toàn cảnh trước khi bắt tay vào.

Vì sao nên nhìn phong thuỷ theo từng chặng

Nhiều người nghĩ phong thuỷ là mời thầy đến cầm la bàn một buổi. Thực tế ở Việt Nam, những quyết định mang màu phong thuỷ rải khắp quá trình làm nhà: chọn lô đất có ngõ đâm thẳng vào hay không, quay cửa hướng nào, khởi công ngày nào, ai đứng tên làm lễ, đặt bàn thờ tầng mấy, dọn vào ngày nào. Có quyết định rất khó sửa về sau, như hướng nhà và vị trí cầu thang. Có quyết định gần như không tốn gì, như chọn giờ dọn vào.

Chia theo chặng giúp gia đình trả lời một câu đơn giản: việc này có đảo ngược được không. Việc không đảo ngược được thì cân nhắc kỹ, lấy ý kiến nhiều phía. Việc đảo ngược được thì làm nhẹ nhàng, đừng để nó thành nguồn căng thẳng trong nhà.

Chặng 1: chọn đất, chọn nhà — nhìn thế đất trước, tính hướng sau

Trong phong thuỷ, phần xem hình thế đất, gọi là loan đầu, luôn đứng trước phần tính toán theo la bàn. Lý do khá dễ hiểu: hướng tốt đến đâu mà nhà ở cuối con ngõ ngập nước thì vẫn khổ. Phần lớn những gì loan đầu để ý cũng là thứ người mua nhà tỉnh táo nào cũng nên để ý.

Những gì nhìn bằng mắt

• Đường đâm thẳng vào cửa. Dân gian gọi là thế "đường đâm", coi là xấu. Ở góc độ thực tế, đó là chỗ xe dễ lao vào khi mất lái, bụi và tiếng ồn dồn thẳng vào nhà.
• Nhà thấp hơn mặt đường. Dân gian nói nhà trũng khó giữ của. Thực tế là nước mưa chảy vào nhà, nhất là khi đường được nâng cốt sau vài lần sửa.
• Đất méo, thóp hậu. Lô đất nở hậu (rộng dần về phía sau) được ưa hơn lô thóp hậu. Bố trí phòng trên đất méo cũng khó hơn, đó là điều kiểm chứng được.
• Thứ chĩa vào nhà. Góc nhọn của công trình bên cạnh, cột điện ngay cửa, trạm biến áp sát tường. Có cái là kiêng kỵ, có cái là chuyện an toàn và tiếng ồn có thật.
• Nắng và gió. Mặt tiền đón nắng chiều gắt hay không, gió mùa hè có lùa vào được không.

Những gì phải hỏi giấy tờ

Phong thuỷ không trả lời được lô đất có đủ điều kiện xây hay không, có nằm trong quy hoạch mở đường hay không, có tranh chấp ranh giới với nhà bên cạnh hay không. Những câu đó cần xem giấy tờ pháp lý, hỏi cơ quan quản lý địa phương và nếu cần thì nhờ luật sư. Một lô đất "đẹp hướng" mà vướng quy hoạch là một quyết định tồi, dù thầy nào khen.

Chặng 2: thiết kế — nơi phong thuỷ và kiến trúc sư phải ngồi cùng bàn

Đây là chặng quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất. Rất nhiều nhà xây xong mới mời thầy, rồi phát hiện cầu thang đâm thẳng cửa, bếp đối diện nhà vệ sinh, bàn thờ nằm dưới phòng tắm tầng trên. Lúc đó chỉ còn cách treo vật phẩm "hoá giải" hoặc đục phá tốn kém.

Cách làm gọn là đưa các yêu cầu phong thuỷ của gia đình cho kiến trúc sư ngay từ bản phác đầu tiên, viết thành danh sách ngắn: hướng cửa chính mong muốn, tầng đặt bàn thờ, bếp không đối diện chỗ nào, cầu thang không nhìn thẳng ra cửa. Kiến trúc sư làm nhà ở Việt Nam hầu hết đã quen với những yêu cầu này. Phần họ cần giữ là ánh sáng, thông gió, kết cấu, lối thoát hiểm. Khi hai bên mâu thuẫn, ví dụ hướng cửa "hợp tuổi" lại đón nắng tây gắt, gia đình nên nghe cả hai lý lẽ rồi tự quyết, đừng để ai một mình định đoạt.

Chặng 3: xem tuổi và chọn ngày khởi công

Trước khi động thổ, nhiều gia đình xem tuổi người đứng ra làm nhà theo ba hạn kim lâu, hoang ốc, tam tai, rồi chọn ngày giờ tốt. Phần này thuộc lịch pháp và tín ngưỡng, không phải phong thuỷ theo nghĩa hẹp. Bài xem ngày, xem tuổi, xem hướng khác nhau thế nào đã tách rõ ba việc này.

Điều nên nhớ ở chặng này là lịch thi công còn phụ thuộc thời tiết, giấy phép và đội thợ. Chọn ngày tốt rơi đúng giữa mùa mưa bão có thể làm móng ngâm nước nhiều tuần. Khi tuổi chủ nhà phạm hạn, dân gian có lối ra là mượn tuổi: nhờ một người hợp tuổi đứng tên làm lễ động thổ, còn việc xây vẫn tiến hành bình thường.

Chặng 4: lễ động thổ

Động thổ là lễ báo với thần đất rằng gia đình sắp đào xới mảnh đất này. Lễ thường làm ngay tại lô đất, vào giờ đã chọn. Mâm lễ mỗi vùng mỗi khác, phổ biến có hương, hoa, trầu cau, rượu, nước, muối gạo, xôi hoặc gà luộc, hoa quả và một ít vàng mã. Sau khi khấn, gia chủ hoặc người được mượn tuổi cuốc mấy nhát đất đầu tiên, rồi đội thợ mới làm tiếp.

1. Dọn sạch một khoảng đất phẳng, kê bàn hoặc chiếu, quay về phía mà gia đình định làm mặt tiền.
2. Bày lễ, thắp hương, gia chủ khấn. Văn khấn có thể in sẵn, đọc chậm và rõ là đủ.
3. Chờ hương cháy khoảng một nửa thì làm động tác động thổ: cuốc hoặc xẻng vài nhát ở vị trí đã định.
4. Hoá vàng ở chỗ trống, có người trông, xa vật liệu dễ cháy như bạt, gỗ cốp pha.
5. Thụ lộc cùng thợ. Đây là lúc gia chủ làm quen đội thợ, nói rõ những điều mình mong muốn.

Phần an toàn hay bị quên: lửa vàng mã cạnh bao xi măng, bạt nilon và cành khô; trẻ con chạy quanh hố móng vừa đào. Một người lớn chỉ lo việc trông lửa và trông trẻ là đủ để tránh phần lớn tai nạn.

Chặng 5: đổ móng, đổ mái và lễ cất nóc

Với nhà gỗ truyền thống, cất nóc là lúc gác thanh thượng lương, cây xà cao nhất của mái. Với nhà bê tông ngày nay, nhiều gia đình làm lễ khi đổ bê tông mái hoặc sàn tầng trên cùng. Lễ đơn giản hơn động thổ, chủ yếu là cảm tạ và cầu cho công trình an toàn. Một số vùng có tục tung tiền lẻ, bánh kẹo từ trên mái xuống cho trẻ con và hàng xóm nhặt lấy may.

Nếu làm tục tung kẹo, hãy để ý chỗ đứng: mép sàn chưa có lan can, trẻ con dưới đất chen nhau ở chỗ có gạch vụn và sắt thép. Ném nhẹ ra khoảng sân trống, không ném xuống lòng đường. Còn về chuyên môn, chặng này thuộc hẳn về kỹ sư: thời gian giữ cốp pha, bảo dưỡng bê tông, kiểm tra cốt thép trước khi đổ. Không có ngày tốt nào thay được việc nghiệm thu cốt thép.

Chặng 6: hoàn thiện — bàn thờ, bếp và cửa

Chặng hoàn thiện là lúc ba vị trí người Việt quan tâm nhất được chốt cụ thể: bàn thờ gia tiên, bếp và cửa chính.

• Bàn thờ: vị trí đã định từ bản vẽ giờ cần tường đủ chắc để treo hoặc kê, ổ điện cho đèn thờ cách xa chỗ cắm hương, trần đủ thoáng để khói không ám. Nhà ống thường đặt bàn thờ ở tầng trên cùng.
• Bếp: dân gian kiêng bếp đối diện bồn rửa ("thuỷ hoả xung") và kiêng lưng người nấu quay ra cửa. Về mặt kỹ thuật, bếp cần hút mùi, chỗ đặt bình ga thông thoáng, ổ điện không nằm sát vòi nước.
• Cửa chính: kích thước nhiều nhà đo theo thước Lỗ Ban, chọn cung đẹp. Việc này không tốn thêm tiền nếu báo thợ từ trước khi đặt khung.

Chặng 7: nhập trạch — dọn vào nhà mới

Nhập trạch là lễ báo với thần linh và tổ tiên rằng gia đình chính thức về ở. Nếp phổ biến là chọn ngày giờ, mang vào nhà trước tiên bát hương, bếp hoặc nồi cơm, gạo, muối, nước, rồi mới đến đồ đạc khác. Cách làm gọn nhẹ cho người bận rộn đã có trong bài chuyển nhà theo nếp Việt mà không rườm rà, nên ở đây chỉ nhắc một điều: hãy kiểm tra điện nước, khoá cửa, bình chữa cháy trước ngày nhập trạch, đừng để ngày vui nhất lại phải gọi thợ sửa ống nước.

Chặng 8: sửa nhà, cơi nới, đập tường

Ở với ngôi nhà vài năm, chuyện sửa chữa là tất yếu. Dân gian có nhiều kiêng kỵ quanh việc này: không tự ý dời bàn thờ, không đục tường ngay sau bàn thờ, năm phạm hạn thì không nên làm lớn. Người lớn tuổi nhiều nơi vẫn thắp hương báo trước khi sửa.

Phần quan trọng hơn mọi kiêng kỵ là kết cấu. Nhà ống ở phố thường được cơi thêm tầng, đục thêm cửa, phá tường để mở rộng phòng. Những việc này có thể làm yếu cột, dầm hoặc vượt sức chịu của móng ban đầu. Trước khi cơi nới hay phá tường, hãy mời kỹ sư kết cấu xem, và hỏi chính quyền địa phương về thủ tục xin phép sửa chữa. Thầy phong thuỷ nói được nên mở cửa sổ bên nào, không nói được bức tường ấy có chịu lực hay không.

Bảng tổng hợp: chặng nào, việc gì, ai chịu trách nhiệm

Một ví dụ: xây nhà ống trên lô đất hẹp trong ngõ

Hãy hình dung một gia đình mua lô đất hẹp trong ngõ ở ngoại thành, mặt tiền quay về hướng mà người chồng được thầy nói là "không hợp tuổi". Người vợ lo, người chồng muốn bỏ qua. Cách giải quyết hợp lý trông như sau.

Ở chặng chọn đất, họ đã thấy lô này không bị ngõ đâm, cốt nền cao hơn mặt ngõ, giấy tờ rõ ràng. Đó là những điểm quan trọng hơn hướng. Ở chặng thiết kế, kiến trúc sư đề xuất lùi cửa chính vào trong một chút, làm sảnh để xe máy, cửa đi xoay chéo nhẹ theo hướng gia đình mong muốn mà không đổi hướng cả ngôi nhà. Cầu thang đặt giữa nhà, cạnh giếng trời, không nhìn thẳng ra cửa. Bàn thờ ở tầng trên cùng, phía sau là tường đặc, không có phòng tắm phía trên.

Ở chặng chọn ngày, người chồng năm đó phạm kim lâu nên nhờ một người chú hợp tuổi đứng lễ động thổ. Ngày khởi công được chọn trong số mấy ngày tốt mà nhà thầu sắp xếp được, tránh tuần có dự báo mưa lớn. Mọi phần nghi lễ đều được giữ, nhưng không phần nào làm chậm hay làm hỏng việc xây. Cả nhà yên tâm, và đó chính là giá trị lớn nhất mà phần nghi lễ đem lại.

Những sai lầm thường gặp

• Mời thầy sau khi đã xây. Lúc ấy chỉ còn treo vật phẩm hay đục phá. Mời từ chặng thiết kế rẻ và hiệu quả hơn nhiều.
• Để ngày tốt thắng lịch kỹ thuật. Đổ mái vào ngày mưa to vì "đúng giờ hoàng đạo" là đánh đổi chất lượng bê tông lấy sự yên tâm.
• Xem hướng mà bỏ quên nắng gió. Hướng hợp tuổi nhưng hứng trọn nắng chiều sẽ làm cả nhà mệt mỗi mùa hè.
• Coi vật phẩm là cách sửa lỗi thiết kế. Gương bát quái không làm cầu thang an toàn hơn, cũng không chống thấm cho nhà vệ sinh.
• Để một người quyết hết. Thầy, kiến trúc sư, kỹ sư mỗi người giỏi một phần. Gia đình nghe đủ rồi mới chốt.

Khi nào cần người có chuyên môn

Phong thuỷ có chỗ đứng riêng, nhưng có những câu hỏi chỉ người có chuyên môn mới trả lời được. Kết cấu, móng, cơi nới tầng: hỏi kỹ sư kết cấu. Giấy phép xây dựng, ranh giới đất, quy hoạch, hợp đồng với nhà thầu: hỏi cơ quan địa phương và luật sư. Hệ thống điện, ga, phòng cháy: hỏi thợ có chứng chỉ và đơn vị phòng cháy. Nếu muốn mời thầy phong thuỷ, bài thuê thầy phong thuỷ cần hỏi gì trước có danh sách câu hỏi để chọn người làm nghề tử tế.

Một nguyên tắc chung: lời khuyên nào đòi gia đình chi nhiều tiền ngay, kèm lời doạ "không làm thì gặp hạn", là lúc nên chậm lại và hỏi thêm người khác. Người làm nghề đàng hoàng không cần doạ.

Nếu gia đình muốn tự đo cửa, đo bàn thờ theo thước Lỗ Ban hay tự xác định hướng nhà trước khi gặp thầy, có thể tham khảo các loại la bàn và thước Lỗ Ban để hiểu cách dùng trước khi quyết định có cần mua hay không.

Câu hỏi thường gặp