Phong thuỷ Việt khác phong thuỷ Trung Hoa ở đâu: cùng gốc lý thuyết, khác nếp nhà và nếp thờ
Trả lời ngắn: phong thuỷ Việt Nam và phong thuỷ Trung Hoa dùng chung một bộ khái niệm gốc: âm dương, ngũ hành, bát quái, la bàn, thế đất có núi tựa và nước tụ. Chỗ khác nằm ở cách dùng: người Việt đặt bàn thờ gia tiên làm trục của ngôi nhà, hay tính "mệnh" theo năm sinh nạp âm hơn là đọc lá số chi tiết, có con giáp mèo và trâu, và chọn hướng nhà chịu ảnh hưởng mạnh của khí hậu nhiệt đới gió mùa.
Bài này không nhằm nói bên nào đúng hơn. Mục đích là giúp người đọc, nhất là người hay đọc sách dịch, nhận ra lúc nào một lời khuyên đang nói về nếp sống Trung Hoa mà không khớp với căn nhà Việt.
Cùng một gốc chữ, cùng một bộ khái niệm
"Phong thuỷ" là cách đọc Hán Việt của hai chữ gió và nước. Những thuật ngữ người Việt dùng hằng ngày như toạ, hướng, minh đường, long mạch, sát khí, tương sinh, tương khắc đều đi vào tiếng Việt qua con đường chữ Hán, cùng với Nho học, y học cổ truyền và lịch pháp. Vì vậy một thầy phong thuỷ ở Hà Nội và một thầy ở Quảng Châu có thể nói chuyện với nhau bằng cùng một bộ từ.
Các trường phái chính cũng giống nhau. Bát trạch chia người và nhà thành Đông tứ mệnh, Tây tứ mệnh, rồi tìm bốn hướng tốt cho gia chủ. Huyền không phi tinh tính sao bay theo thời gian và hướng nhà. Loan đầu, hay hình thế, nhìn núi, sông, đường sá quanh nhà. Ở Việt Nam, Bát trạch được dùng rộng nhất trong dân vì dễ tra: chỉ cần năm sinh và giới tính.
Khác thứ nhất: bàn thờ gia tiên là trục của ngôi nhà
Trong nhà người Việt, câu hỏi đầu tiên khi bàn chuyện phong thuỷ thường không phải "cửa chính quay hướng nào" mà là "bàn thờ đặt ở đâu". Tục thờ cúng tổ tiên gắn chặt với đời sống gia đình, nên bàn thờ được đặt ở chỗ trang trọng nhất, thường là gian giữa nhà ba gian ở nông thôn, hoặc tầng trên cùng của nhà ống ở phố.
Từ đó sinh ra nhiều điều kiêng rất Việt: bàn thờ không quay lưng ra nhà vệ sinh, không đặt dưới dầm, không để phía trên có người đi lại, không đối diện thẳng cửa ra vào. Người Trung Hoa cũng có bàn thờ tổ tiên, nhưng ở đô thị hiện đại bên đó vai trò của nó trong bố cục nhà ít trung tâm hơn. Một cuốn sách dịch nói rất kỹ về hướng bếp, hướng giường mà lướt qua bàn thờ thì sẽ thiếu đúng phần người Việt quan tâm nhất.
Khác thứ hai: "mệnh" theo năm sinh được dùng rộng hơn
Hỏi một người Việt "anh mệnh gì", câu trả lời thường là một trong năm hành: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ. Đó là mệnh nạp âm, tính theo cặp can chi của năm sinh âm lịch trong vòng sáu mươi năm. Người sinh năm Giáp Tý và Ất Sửu cùng mệnh Hải Trung Kim, tức vàng trong biển, chẳng hạn.
Ở Trung Hoa, giới làm nghề hay coi trọng tứ trụ (bát tự), tức xét cả năm, tháng, ngày, giờ sinh, và hành của ngày sinh mới là trung tâm. Ở Việt Nam, tứ trụ vẫn có người dùng, nhưng trong đời sống, từ chọn màu xe, màu sơn, tuổi làm ăn tới tuổi vợ chồng, cái mệnh nạp âm một chữ mới là thứ được hỏi nhiều nhất. Đây là quan sát về thói quen, không phải nhận định cách nào chính xác hơn.
Khác thứ ba: con mèo thay con thỏ, con trâu thay con bò
Mười hai con giáp của người Việt có Mão là mèo, trong khi phần lớn các nước dùng lịch can chi khác coi Mão là thỏ. Sửu ở Việt Nam là trâu, con vật gắn với đồng ruộng lúa nước, thay vì bò. Cách giải thích phổ biến là âm "mão" gần với "mèo", nhưng không có tài liệu nào chốt được nguồn gốc, nên coi đó là giả thuyết.
Chi tiết này không làm thay đổi phép tính phong thuỷ, vì can chi vẫn là can chi. Nhưng nó ảnh hưởng tới vật phẩm: linh vật năm Mão ở Việt Nam là mèo, và người mua đồ cầm tinh từ nguồn nước ngoài đôi khi nhận về một con thỏ.
Khác thứ tư: khí hậu gió mùa quyết định nhiều hơn sách
Câu tục ngữ "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng Nam" nói gọn một kinh nghiệm sống ở đồng bằng Bắc Bộ: hướng Nam đón gió mát mùa hè, tránh gió lạnh mùa đông thổi từ phía Bắc, và không bị nắng chiều chiếu thẳng vào nhà. Phần lớn lời khuyên phong thuỷ dân gian của người Việt, nếu bóc lớp thuật ngữ ra, là kinh nghiệm thông gió, lấy sáng, tránh nắng tây.
Ở miền Trung, nhà cửa phải tính tới bão và lũ; ở Nam Bộ, nắng quanh năm và mưa theo mùa làm cho chuyện che nắng, thoát nước được nói nhiều hơn chuyện tránh gió bấc. Sách viết cho khí hậu lục địa phía bắc Trung Hoa, nơi mùa đông khắc nghiệt, sẽ có những ưu tiên không khớp với một căn nhà ở Cần Thơ.
Dấu vết phong thuỷ trong cách người Việt chọn đất lập đô
Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn mô tả đất Đại La là nơi ở giữa trời đất, có thế "rồng cuộn hổ ngồi". Đây là ghi chép lịch sử, cho thấy ngôn ngữ địa lý phong thuỷ đã có mặt trong quyết định quốc gia từ rất sớm.
Kinh thành Huế thời Nguyễn thường được giải thích là chọn núi Ngự Bình làm bình phong phía trước, sông Hương làm minh đường, hai cồn nhỏ trên sông làm thế tả long hữu hổ. Cách đọc này rất phổ biến trong sách hướng dẫn du lịch và nghiên cứu, nhưng mức độ chi tiết của từng chỗ ghép tên vẫn là diễn giải đời sau, không phải điều gì cũng có văn bản gốc ghi lại.
Phân rõ dân gian, ghi chép và điều kiểm chứng được
Khi nghe một lời khuyên phong thuỷ, nên tự hỏi nó thuộc nhóm nào:
- Kiểm chứng được: nhà hướng Nam ở miền Bắc mát hơn mùa hè; cửa sổ phía tây làm phòng nóng buổi chiều; nhà thiếu sáng dễ ẩm mốc. Những điều này đo bằng nhiệt kế, ẩm kế được.
- Ghi chép: các văn bản như Chiếu dời đô, sách địa lý cổ, gia phả ghi việc chọn đất đặt mộ. Chúng cho biết người xưa nghĩ gì, chứ không chứng minh kết quả.
- Quan niệm dân gian: hướng hợp tuổi đem lại tài lộc, bậc cầu thang phải rơi vào chữ "sinh", con số này hên số kia xui. Đây là niềm tin, có giá trị văn hoá, nhưng không ai đo được hiệu quả.
Phân như vậy không phải để coi thường nhóm thứ ba. Nhiều gia đình giữ nếp kiêng vì nó làm người trong nhà yên tâm, và sự yên tâm là có thật. Chỉ cần đừng để nỗi sợ xui xẻo đẩy mình vào những khoản chi lớn hoặc những sửa chữa ảnh hưởng tới kết cấu nhà; phần kết cấu luôn phải hỏi kỹ sư.
Đọc sách phong thuỷ dịch từ tiếng Trung sao cho tỉnh
Thị trường sách phong thuỷ ở Việt Nam có rất nhiều bản dịch và biên soạn từ tiếng Trung. Vài điều nên để ý khi đọc:
- Xem cuốn sách viết cho kiểu nhà nào. Lời khuyên về sân trong kiểu tứ hợp viện hay biệt thự rộng khó áp vào nhà ống ngang bốn mét.
- Xem nó dùng con giáp, lịch tiết khí ra sao. Tết Nguyên đán và Lập Xuân là hai mốc khác nhau; có trường phái lấy Lập Xuân làm đầu năm khi tính tuổi.
- Đối chiếu với nếp thờ cúng của gia đình mình. Nếu sách bảo dời bàn thờ để "kích tài lộc", hãy hỏi ý người lớn trong họ trước; với nhiều nhà, bàn thờ là chuyện của cả dòng họ chứ không riêng ai.
- Cảnh giác khi sách kết thúc bằng một danh sách vật phẩm phải mua. Gieo nỗi lo rồi bán cách giải là mô típ bán hàng cũ, không phải phong thuỷ.
Ai muốn đọc thêm có thể xem các đầu sách trong mục sách phong thuỷ và chọn cuốn có ghi rõ nguồn, người dịch, trường phái, thay vì cuốn hứa hẹn đổi vận nhanh.