Ngũ hành là gì: năm hành, vòng tương sinh tương khắc và cách người Việt dùng nó trong đời thường

Trả lời ngắn: ngũ hành là một hệ phân loại cổ của phương Đông, chia mọi sự vật thành năm nhóm: Kim (kim loại), Mộc (cây), Thuỷ (nước), Hoả (lửa), Thổ (đất). Chữ "hành" nghĩa là đi, vận động, nên năm hành được hiểu là năm trạng thái chuyển hoá chứ không phải năm chất liệu cố định. Chúng liên hệ với nhau qua hai vòng: tương sinh (hành này nuôi hành kia) và tương khắc (hành này kiềm chế hành kia). Người Việt dùng ngũ hành trong phong thuỷ, Đông y, đặt tên, chọn màu và rất nhiều tục lệ hằng ngày.

Năm hành và những gì được xếp vào từng hành

Người xưa không chỉ xếp vật chất vào năm hành, mà xếp cả phương hướng, mùa, màu sắc, vị, cơ quan trong cơ thể. Bảng dưới là cách xếp phổ biến nhất:

Đây là một hệ phân loại để suy luận, giống như một tấm bản đồ khái niệm. Nó không phải kết quả đo đạc, và không nên hiểu theo nghĩa hoá học: "Kim" trong ngũ hành không có nghĩa là sắt hay vàng theo nghĩa vật lý.

Vòng tương sinh: hành này nuôi hành kia

Vòng sinh đi theo thứ tự: Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc. Cách nhớ bằng hình ảnh mà người xưa hay dùng:

• Gỗ cháy thành lửa.
• Lửa đốt mọi thứ thành tro, tro thành đất.
• Trong lòng đất hình thành quặng kim loại.
• Bề mặt kim loại lạnh đọng hơi nước, được ví như kim loại sinh nước.
• Nước nuôi cây lớn.

Hình ảnh "kim sinh thuỷ" là chỗ nhiều người thấy khó hiểu nhất; nó là một phép ví von, không phải một quá trình vật lý theo nghĩa chặt.

Vòng tương khắc: hành này kiềm chế hành kia

Vòng khắc đi theo thứ tự: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc.

• Rễ cây xuyên qua đất, hút chất của đất.
• Đất đắp đê ngăn nước.
• Nước dập lửa.
• Lửa nung chảy kim loại.
• Dao rìu bằng kim loại chặt cây.

Điều quan trọng là "khắc" không có nghĩa là xấu tuyệt đối. Trong lý thuyết ngũ hành, khắc là sự kiềm chế cần thiết; không có khắc thì một hành phát triển quá mức. Một hệ cân bằng cần cả sinh lẫn khắc.

Khi sinh quá thì hại, khắc ngược thì bại

Lý thuyết ngũ hành còn nói tới những trường hợp "phản": nước quá nhiều thì cây bị úng trôi chứ không lớn thêm; lửa quá nhỏ mà kim loại quá lớn thì lửa tắt chứ không nung được kim. Điều này nhắc rằng ngũ hành bàn về mức độ và cân bằng, không phải công thức một chiều "hợp là tốt, khắc là xấu".

Những ai đọc lời khuyên kiểu "mệnh Hoả tuyệt đối tránh màu đen" nên nhớ điểm này. Theo chính lý thuyết ngũ hành, một chút hành khắc đôi khi lại là cần thiết.

Chỗ hay nhầm: hành của can năm sinh và mệnh nạp âm

Người Việt thường nói "mình mệnh Kim", tức là mệnh nạp âm của năm sinh. Nhưng năm sinh còn có một hành khác: hành của thiên can. Mười thiên can chia cho năm hành: Giáp Ất thuộc Mộc, Bính Đinh thuộc Hoả, Mậu Kỷ thuộc Thổ, Canh Tân thuộc Kim, Nhâm Quý thuộc Thuỷ.

Ví dụ năm Giáp Tý: can Giáp thuộc Mộc, nhưng mệnh nạp âm của Giáp Tý là Hải Trung Kim, thuộc Kim. Hai cách tính cho ra hai hành khác nhau, và người xem nào cũng phải nói rõ mình đang dùng cách nào. Gặp hai lời khuyên mâu thuẫn, nhiều khi chỉ vì hai người đang nói về hai thứ khác nhau.

Ngũ hành trong đời sống người Việt

• Phong thuỷ: hướng nhà, màu sơn, vật phẩm bày biện được xét theo hành.
• Đông y: năm tạng (can, tâm, tỳ, phế, thận) được xếp vào năm hành để giải thích mối liên hệ trong cơ thể. Mọi vấn đề sức khoẻ vẫn cần bác sĩ khám và chẩn đoán.
• Đặt tên: nhiều gia đình chọn tên con có bộ chữ hoặc ý nghĩa thuộc hành "sinh" cho mệnh của bé.
• Lễ hội: cờ ngũ sắc ở đình làng, xôi ngũ sắc của đồng bào Tày, Thái, Nùng mang ý niệm năm màu là đủ đầy trời đất.
• Chọn tuổi: tuổi vợ chồng, tuổi làm ăn được xét qua mệnh nạp âm sinh hay khắc nhau.

Dùng ngũ hành cho tỉnh táo

Ngũ hành là một khung suy nghĩ đẹp, giúp người xưa sắp xếp thế giới và giúp người nay hiểu văn hoá phương Đông. Nó trở thành vấn đề khi bị dùng để doạ: "khắc mệnh thì vỡ nợ", "sai màu thì vợ chồng ly tán". Những câu như vậy không có cơ sở, và thường đi kèm một món hàng cần bán.

Dùng ngũ hành như một gợi ý thẩm mỹ, một cách chọn trong nhiều lựa chọn tương đương, là hợp lý. Đặt nó lên trên an toàn, sức khoẻ, tài chính thì không.

Học thêm về ngũ hành từ đâu

Muốn đọc sâu hơn, nên bắt đầu từ những sách giới thiệu triết học âm dương ngũ hành có ghi rõ người biên soạn, nguồn tham khảo, và phân biệt giữa lý thuyết cổ với ứng dụng dân gian. Sách chỉ toàn bảng tra "mệnh này hợp màu này" mà không giải thích vì sao thường ít giá trị.

Nhiều người thích có một viên đá theo màu của hành mình để bày trên bàn làm việc như một vật nhắc nhở về sự cân bằng; mục đá phong thuỷ có nhiều màu để chọn, nhưng hãy chọn vì thích, không vì sợ.

Câu hỏi thường gặp