Màu sắc trong văn hoá Việt ngoài chuyện ngũ hành: đỏ ngày vui, trắng ngày tang, vàng cung đình và tím Huế
Trả lời ngắn: trong văn hoá Việt, nhiều ý nghĩa màu sắc không đến từ bảng ngũ hành mà từ lễ nghi và đời sống. Đỏ là màu của cưới hỏi, Tết, lì xì và may mắn. Trắng là màu tang, nhưng cũng là màu áo dài nữ sinh tinh khôi. Vàng từng là màu dành cho vua triều Nguyễn, và vàng, nâu là màu áo nhà Phật. Đen xuất hiện trong áo the khăn xếp của nam giới khi tế lễ. Tím gắn với hình ảnh Huế. Biết những lớp nghĩa này giúp chọn màu áo, màu quà, màu phong bì cho đúng dịp.
Đỏ: màu của ngày vui
Đỏ có mặt ở hầu hết dịp vui của người Việt: câu đối Tết, phong bao lì xì, thiệp cưới, mâm quả ăn hỏi phủ khăn đỏ, áo dài cô dâu. Đỏ được hiểu là may mắn, ấm áp, sức sống. Trong ngũ hành, đỏ thuộc Hoả, nhưng người Việt dùng đỏ cho ngày cưới không phải vì tính mệnh ai, mà vì đó là màu của niềm vui chung.
Ngược lại, đỏ rực rỡ là màu không nên mặc khi đi viếng tang. Đây là một trong những phép lịch sự rõ ràng nhất.
Trắng: tang lễ và sự tinh khôi
Trong đám tang truyền thống của người Việt, con cháu đội khăn trắng, mặc áo sô trắng hoặc đeo băng tang. Trắng ở đây là màu của tang chế. Phong bì phúng viếng cũng thường là phong bì trắng, khác hẳn phong bao đỏ ngày vui.
Cùng lúc đó, áo dài trắng là đồng phục của nữ sinh nhiều trường trung học, biểu tượng của tuổi học trò trong sáng. Hai lớp nghĩa cùng tồn tại; ngữ cảnh quyết định. Mặc đồ trắng trong ngày thường không có gì là kiêng, chỉ có điều nhiều người tránh mặc toàn trắng trong ba ngày Tết.
Vàng: cung đình và cửa Phật
Dưới triều Nguyễn, màu vàng gắn với nhà vua: áo hoàng bào, mái ngói lưu ly vàng ở các công trình trong Hoàng thành Huế. Người thường không được dùng tuỳ tiện. Ngày nay vàng đã là màu của mọi người, nhưng dấu vết ấy vẫn còn trong cảm nhận về sự trang trọng.
Vàng và nâu cũng là màu áo của tăng ni Phật giáo. Hoa cúc vàng thường đặt trên bàn thờ, vì vậy nhiều người ngần ngại tặng một bó cúc vàng làm quà sinh nhật hay mừng khai trương. Đây là cảm nhận phổ biến, không phải quy tắc chặt; cúc vàng trong chậu ngày Tết lại rất được ưa chuộng.
Đen và nâu: trang phục lễ nghi và người lao động
Áo the đen, khăn xếp là trang phục lễ của nam giới trong những dịp tế lễ ở đình làng, lễ gia tiên trang trọng, lễ cưới truyền thống. Đen ở đây mang nghĩa nghiêm trang, không phải tang.
Áo nâu là trang phục quen thuộc của người nông dân Bắc Bộ xưa, nhuộm bằng củ nâu, bền và ít lộ vết bẩn. Màu nâu sồng còn là màu áo của nhà tu. Cả hai gợi sự giản dị, mộc mạc, và ngày nay được dùng nhiều trong thiết kế mang hơi hướng truyền thống.
Tím Huế và những sắc gắn với vùng đất
"Tím Huế" là hình ảnh quen thuộc trong thơ ca, âm nhạc: tà áo dài tím của nữ sinh Huế, gợi vẻ dịu dàng, trầm lắng. Không có ghi chép nào cho thấy đây là quy định; nó là hình ảnh văn hoá được nhắc lại nhiều đến thành biểu tượng.
Các vùng khác cũng có sắc riêng trong cảm nhận chung, như chiếc áo bà ba Nam Bộ với màu nhạt giản dị, hay sắc thổ cẩm rực rỡ của đồng bào vùng cao. Màu sắc vì thế còn là ký ức địa phương.
Ngũ sắc trong lễ hội
Cờ ngũ sắc thường được cắm ở đình, đền trong mùa lễ hội, với năm màu ứng với năm hành. Xôi ngũ sắc của đồng bào Tày, Thái, Nùng được nhuộm từ lá cây, củ rừng, dùng trong dịp lễ Tết. Ở đây, ngũ hành hiện diện như ý niệm về sự đủ đầy và hài hoà, không phải như bảng tra màu theo tuổi.
Chọn màu quà, màu áo cho đúng dịp
| Dịp | Màu thường dùng | Nên tránh |
|---|---|---|
| Đám cưới, ăn hỏi | Đỏ, hồng, vàng tươi | Trắng toàn bộ, đen toàn bộ |
| Tết | Đỏ, vàng, màu tươi | Đồ toàn trắng hoặc toàn đen |
| Đám tang | Trắng, đen, màu tối nhã | Đỏ, màu rực, hoạ tiết sặc sỡ |
| Ngày giỗ | Màu nhã, kín đáo | Quá rực rỡ, hở hang |
| Thăm chùa | Màu nhã, trang phục kín | Đồ ngắn, hở vai |
Bảng này là thói quen phổ biến, mỗi vùng mỗi nhà có thể khác. Khi không chắc, chọn màu nhã nhặn là an toàn nhất.
Màu sắc, ngũ hành và sở thích cá nhân
Trong đời sống hằng ngày, người Việt có thể vừa tin màu hợp mệnh, vừa chọn màu theo dịp, vừa chọn theo sở thích. Ba lớp này không nhất thiết phải đánh nhau. Một người mệnh Thuỷ vẫn mặc áo dài đỏ ngày cưới; một người mệnh Hoả vẫn cầm phong bì trắng đi viếng tang. Lễ nghi chung luôn được đặt trước sở thích riêng và trước bảng màu mệnh.
Màu sắc trên mâm cỗ ngày lễ
Màu sắc trong văn hoá Việt còn hiện diện trên mâm cỗ. Xôi gấc đỏ tươi được nấu trong ngày cưới, ngày Tết, đầy tháng, vì màu đỏ gợi may mắn. Bánh chưng gói lá dong xanh là món không thể thiếu ngày Tết miền Bắc, gắn với truyền thuyết Lang Liêu. Khay mứt Tết với gừng, bí, dừa, hạt sen, nhiều nơi nhuộm màu, đặt giữa bàn tiếp khách cho vui mắt. Ở đây màu sắc là niềm vui, không phải phép tính.
Ai yêu sắc tím và muốn có một món đá tím nhỏ để bày bàn hay đeo tay có thể xem mục thạch anh tím; hãy chọn vì thấy đẹp, và với vòng đá, kiểm tra hạt có chắc chắn không trước khi đeo cho trẻ nhỏ.