Cầu thang, bếp và nhà vệ sinh trong nhà ống: dân gian kiêng gì, và đâu là cách xử lý thực tế
Trả lời ngắn: trong nhà ống, ba chỗ được bàn nhiều nhất là cầu thang, bếp và nhà vệ sinh. Dân gian kiêng cầu thang đâm thẳng ra cửa chính và muốn số bậc rơi vào chữ "sinh"; kiêng bếp đối diện chậu rửa hay tủ lạnh; kiêng nhà vệ sinh nằm giữa nhà, dưới gầm cầu thang hoặc phía trên bàn thờ, bếp. Đằng sau mỗi điều kiêng thường có một lý do thực tế về an toàn, thông gió hoặc vệ sinh, và xử lý theo lý do thực tế thì thường cũng làm yên lòng người tin kiêng.
Cầu thang đâm thẳng cửa chính
Nhà ống hẹp nên cầu thang hay được đặt ngay sau phòng khách, đôi khi chân thang nhìn thẳng ra cửa. Dân gian cho rằng khí từ cửa vào sẽ "trôi" lên lầu hoặc tiền của "lăn" ra ngoài theo bậc thang.
Lý do thực tế: chân cầu thang sát cửa làm người vừa vào nhà dễ va, và trẻ nhỏ chạy xuống thang có thể lao thẳng ra đường. Xoay chân thang một góc, đặt chiếu nghỉ, hoặc chỉ cần một kệ thấp, chậu cây lớn giữa cửa và chân thang là đủ ngắt đường thẳng. Thay đổi hướng thang khi nhà đã xây là việc kết cấu, phải có kỹ sư.
Số bậc thang và vòng "sinh, lão, bệnh, tử"
Nhiều thợ xây ở Việt Nam đếm bậc theo vòng bốn chữ: sinh, lão, bệnh, tử. Bậc đầu tiên là "sinh", bậc thứ hai "lão", cứ thế lặp lại. Người ta muốn bậc cuối cùng của một đợt thang rơi vào chữ "sinh", tức tổng số bậc chia bốn dư một, như 17, 21, 25. Có nơi dùng vòng khác như "thành, bại" hay thêm chữ, và cách đếm có tính chiếu nghỉ hay không cũng khác nhau.
Đây là quan niệm dân gian thuần tuý. Điều quan trọng hơn nhiều là chiều cao và độ sâu bậc phải đều nhau và vừa chân: một bậc cao lệch hẳn so với các bậc khác là nguyên nhân hay gây trượt ngã. Bậc thường làm cao khoảng 15 đến 18 cm cho dễ đi. Nếu muốn đổi số bậc cho rơi vào chữ "sinh", hãy để kiến trúc sư chia lại đều toàn bộ đợt thang, đừng chỉ nâng hay hạ một bậc.
An toàn cầu thang trong nhà có trẻ nhỏ và người già
- Lan can liên tục từ chân đến đỉnh, khe hở giữa các song đủ hẹp để trẻ không chui lọt đầu.
- Đèn cầu thang có công tắc ở cả đầu trên và đầu dưới; nhà ống tầng giữa rất tối về đêm.
- Không kê chậu cây, đồ trang trí, tượng nặng trên bậc thang hay trên mặt lan can.
- Thang quá dốc nên có tay vịn hai bên cho người già.
Bếp: thuỷ hoả xung và chỗ đặt bình ga
Bếp là hành Hoả, chậu rửa và tủ lạnh thuộc hành Thuỷ. Dân gian kiêng đặt bếp đối diện thẳng hoặc sát ngay cạnh chậu rửa, gọi là "thuỷ hoả xung". Kiêng thêm bếp đặt dưới dầm, sau lưng bếp trống không có tường tựa, và bếp nhìn thẳng ra cửa chính.
Lý do thực tế khá rõ: nước bắn vào chảo dầu nóng gây bỏng, người nấu cần có khoảng đứng thao tác giữa bếp và chậu rửa, bếp đặt sát cửa thì gió thổi tắt lửa ga hoặc lùa khói ra phòng khách. Một khoảng mặt bếp để sơ chế ở giữa bếp nấu và chậu rửa vừa đúng ý dân gian, vừa đúng công năng.
Nhà ống thường đặt bếp phía sau tầng trệt. Với bếp ga, bình ga nên đặt ở chỗ thoáng, dựng đứng, không để trong tủ kín, nên lắp thiết bị báo rò rỉ ga và khoá van khi đi vắng. Máy hút mùi cần ống thoát ra ngoài trời hoặc ra giếng trời, đừng chỉ lọc rồi thổi lại vào bếp.
Nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang
Gầm cầu thang là khoảng đất quý trong nhà ống, và rất nhiều nhà đặt nhà vệ sinh ở đó. Dân gian kiêng vì cho rằng cầu thang là đường khí đi lên, phía dưới đặt chỗ ô uế là "nén" khí xấu vào giữa nhà.
Lý do thực tế: gầm thang thường không có cửa sổ, nhà vệ sinh ở đó dễ bí mùi và ẩm. Nếu đã đặt, cần quạt hút có ống thoát ra ngoài, cửa đóng kín, và giữ khô ráo. Nhiều nhà thay bằng kho chứa đồ hoặc chỗ để giày dép, một lựa chọn cũng hợp lý.
Nhà vệ sinh xếp chồng và vị trí bàn thờ, bếp
Trong nhà ống nhiều tầng, nhà vệ sinh các tầng thường xếp thẳng hàng theo chiều đứng để dùng chung đường ống. Điều này hợp lý về kỹ thuật, nhưng có nghĩa phải tính ngay từ đầu để không có nhà vệ sinh nằm ngay trên bếp hay bàn thờ. Cách làm hay gặp là dồn khối vệ sinh về một phía, thường phía sau hoặc cạnh giếng trời, còn bàn thờ đặt phía trước tầng trên cùng.
Với nhà đã xây sẵn mà nhà vệ sinh tầng trên nằm đúng trên bếp, phần đáng lo nhất là chống thấm. Một vết thấm trên trần bếp là chuyện vệ sinh thật sự, cần thợ xử lý, không phải chuyện treo gì để hoá giải.
Về vật phẩm "hoá giải"
Người ta hay khuyên treo hồ lô ở cửa nhà vệ sinh, đặt chậu cây hay đá muối gần bếp để "điều hoà" ngũ hành. Đây là quan niệm dân gian, không có kiểm chứng. Treo một chiếc hồ lô nhỏ nếu thấy yên lòng là chuyện vô hại, nhưng không thay được quạt hút, chống thấm và một khoảng đứng nấu an toàn.
Ai vẫn muốn có một chiếc hồ lô để treo theo nếp nhà có thể xem mục hồ lô; chọn loại nhỏ, nhẹ, móc chắc, không treo ngang tầm đầu trên lối đi.
Thứ tự ưu tiên khi sửa nhà ống
- An toàn: cầu thang, lan can, bình ga, lối thoát hiểm.
- Vệ sinh: thông gió nhà vệ sinh, chống thấm, thoát mùi bếp.
- Tiện dụng: khoảng thao tác bếp, chỗ để đồ gầm thang.
- Nếp nhà: hướng bếp, số bậc, vị trí bàn thờ theo ý người lớn.
Làm theo thứ tự này, phần lớn những điều dân gian kiêng cũng đã được xử lý xong mà không tốn thêm.