Vòng đời một món vật phẩm phong thuỷ: chọn chất liệu, đặt cho trang nghiêm, giữ gìn và xử lý khi sứt vỡ

Trả lời ngắn: một món vật phẩm phong thuỷ nên được nghĩ trọn vòng đời: mua vì lý do rõ ràng, chọn chất liệu hợp khí hậu nóng ẩm, đặt ở chỗ vững và đúng mức trang nghiêm, lau chùi định kỳ, và khi sứt vỡ hay không dùng nữa thì xử lý chu đáo thay vì vứt bừa hay hoảng sợ. Phần lớn nỗi lo quanh vật phẩm, như "vỡ là điềm xấu" hay "để không là mất linh", là quan niệm dân gian; phần kiểm chứng được nằm ở chất liệu, độ an toàn và cách bảo quản.

Các bài trước của chủ đề này đã giải nghĩa từng nhóm vật phẩm: cóc ngậm tiền, tỳ hưu, cá chép; hồ lô, chuông gió, đồng xu; vòng tay đá. Bài trụ cột này không giới thiệu thêm món nào. Nó trả lời câu hỏi chung cho mọi món: mua thế nào, đặt thế nào, giữ thế nào, và khi hết duyên thì làm gì.

Vì sao cần nghĩ tới cả vòng đời một món vật phẩm

Người ta thường chỉ nghĩ tới lúc mua: món này ý nghĩa gì, hợp mệnh gì. Nhưng phần lớn rắc rối xảy ra sau đó. Tượng gỗ mốc sau một mùa nồm. Linh vật bằng đồng xỉn đen. Bể cá phong thuỷ đục nước vì không ai thay. Một bức tượng Phật sứt tay và cả nhà không biết nên giữ hay bỏ. Một món đồ ông bà để lại mà con cháu không ai muốn bày.

Nghĩ trước những tình huống đó giúp mua ít hơn, mua đúng hơn, và tránh được cảm giác áy náy khi phải xử lý một vật mà mình từng coi là thiêng.

Trước khi mua: ba câu tự hỏi

1. Mua để làm gì? Để nhắc mình một ý định, để làm đẹp, để giữ một nếp nhà, hay vì vừa nghe ai đó nói nhà mình "phạm"? Lý do cuối cùng là lý do nên dừng lại suy nghĩ thêm vài ngày.
2. Đặt ở đâu, chỗ đó rộng bao nhiêu? Đo trước khoảng trống trên kệ, bàn hoặc tường. Món quá to so với chỗ đặt vừa mất cân đối vừa dễ đổ.
3. Ai sống cùng? Trẻ nhỏ, người già, thú nuôi, người khác tín ngưỡng. Món nặng, sắc cạnh, nhỏ dễ nuốt hay dễ vỡ cần tính chỗ đặt khác đi.

Ba câu này cũng là cách tự vệ trước kiểu chào hàng gieo nỗi lo rồi bán cách giải. Khi lý do mua là sợ, hãy cho mình thời gian.

Chất liệu: bền đến đâu trong khí hậu nóng ẩm

Việt Nam nóng, ẩm, miền Bắc có mùa nồm, miền Nam có mùa mưa dài. Chất liệu quyết định món đồ sống được bao lâu trong điều kiện đó.

Điểm cuối trong bảng ít người biết: quả cầu thuỷ tinh hoặc pha lê trong suốt hoạt động như một thấu kính. Đặt nơi nắng chiếu trực tiếp, cạnh rèm hay giấy, nó có thể làm nóng một điểm. Rủi ro này không phổ biến, nhưng dễ tránh bằng cách đặt chỗ râm.

Về đá và vòng đá, bài vòng tay đá phong thuỷ: quan niệm và kiểm chứng đã nói kỹ cách phân biệt đá tự nhiên, đá xử lý và đá giả.

Kích cỡ và tỷ lệ với không gian

Có một quan niệm phổ biến rằng vật phẩm càng to càng "mạnh". Không có cơ sở nào để kiểm chứng điều đó, và chính quan niệm này hay bị dùng để bán món đắt hơn. Về thẩm mỹ và an toàn, một nguyên tắc đơn giản là món đồ không nên chiếm quá phần lớn bề mặt nơi nó đặt; vẫn cần chừa chỗ quanh nó để lau và để không ai vô tình quệt phải.

Với tượng thờ, sách thờ cúng dân gian hay nói kích thước tượng cần cân đối với bàn thờ và căn phòng, tượng không nên to tới mức trông chật chội. Còn kích thước cụ thể theo thước Lỗ Ban là một hệ quy ước riêng; ai muốn theo thì nên hỏi người hiểu hệ đó, không nên làm theo con số trôi nổi.

Khai quang, điểm nhãn: hiểu cho đúng

Khai quang (hay khai quang điểm nhãn) là nghi thức dân gian để "mở mắt", "thỉnh linh" cho tượng hay linh vật trước khi đặt vào nhà. Người theo Phật giáo thường thỉnh tượng Phật ở chùa và nhờ thầy làm lễ; với linh vật dân gian, có người tự làm theo sách, có người nhờ thầy.

Vài điều nên biết:

• Đây là phần niềm tin. Không có cách kiểm chứng món nào "đã khai quang" và món nào chưa.
• Mỗi truyền thống, mỗi thầy có cách làm khác nhau. Không có một quy trình duy nhất đúng.
• Nếu ai đó nói món đồ của bạn "chưa khai quang nên mang hoạ" rồi đề nghị làm lễ với chi phí lớn, đó là kiểu gieo nỗi lo rồi bán cách giải.
• Với tượng Phật, Bồ Tát, nhiều người coi việc thỉnh tượng tại chùa, đặt trang nghiêm và giữ sạch sẽ quan trọng hơn mọi nghi thức cầu kỳ.

Đặt ở đâu và ở độ cao nào

Tượng Phật, Bồ Tát và thần linh

Đặt ở nơi cao, sạch, yên tĩnh: bàn thờ, kệ cao hơn tầm mắt người đứng hoặc ít nhất ngang tầm ngực. Không đặt trên sàn nhà, trong nhà vệ sinh, phòng tắm, đối diện giường ngủ hay cạnh thùng rác. Không dùng tượng Phật làm đồ trang trí đặt ở chân cầu thang, bồn hoa, hay kê sách. Với tượng thần linh của các nền văn hoá khác, nguyên tắc tương tự: đối xử như với một vật thiêng của người khác, không đặt ở chỗ mà chính tín đồ của họ thấy là bất kính.

Linh vật và vật phẩm trang trí

Cóc ngậm tiền, tỳ hưu, cá chép, hồ lô có quy ước đặt riêng; bài so sánh cóc ngậm tiền, tỳ hưu, cá chép và bài hồ lô, chuông gió và đồng xu đã nói từng món. Ở đây chỉ nhắc nguyên tắc an toàn chung.

An toàn

• Đồ nặng (tượng đồng, đá) đặt ở tầng thấp hoặc trên mặt phẳng chắc, có miếng lót chống trượt. Không đặt mép kệ cao nơi trẻ có thể kéo đổ.
• Vật nhỏ như đồng xu, hạt đá, quả cầu nhỏ để xa tầm tay trẻ dưới ba tuổi vì có thể nuốt.
• Đồ treo (chuông gió, hồ lô treo) kiểm tra dây và móc định kỳ, nhất là dây vải ngoài trời.
• Ở vùng hay rung lắc do xe tải hoặc công trình, đồ trên kệ cao cần cố định.

Giữ gìn trong khí hậu nóng ẩm

1. Đồ đồng: lau khô bằng khăn mềm hằng tuần. Khi xỉn, có thể dùng loại kem đánh đồng bán sẵn, làm theo hướng dẫn trên bao bì, lau sạch hết kem. Một số món có lớp giả cổ cố ý; đánh bóng sẽ làm mất lớp đó, nên hỏi người bán trước.
2. Đồ gỗ: tránh đặt sát tường ẩm hay ngay dưới điều hoà. Mùa nồm, lau khô và để nơi thoáng. Thấy đốm mốc thì lau bằng khăn khô, để khô hẳn rồi mới đặt lại.
3. Đá và gốm sứ: lau bằng khăn ẩm, tránh hoá chất tẩy mạnh. Với đá xốp, không ngâm nước lâu.
4. Bể cá, bình nước phong thuỷ: thay nước đều đặn và giữ sạch; nước đọng tù là nơi muỗi đẻ trứng, điều kiểm chứng được và đáng lo hơn mọi chuyện khí.
5. Bụi và nhang: đồ đặt gần bàn thờ hay bị ám khói nhang, nên lau thường hơn.

Khi vật phẩm sứt, vỡ hay bạc màu

Dân gian có hai cách nhìn trái ngược: một bên cho rằng vật vỡ là điềm xấu; bên kia nói vật vỡ là đã "đỡ hạn" thay chủ. Cả hai đều là quan niệm, không kiểm chứng được. Điều chắc chắn là một món đồ vỡ có cạnh sắc, cần xử lý cẩn thận.

Với tượng thờ

Nhiều gia đình mang tượng Phật hoặc tượng thờ bị vỡ lên chùa nhờ nhà chùa xử lý, hoặc hỏi thầy ở chùa gần nhà nên làm thế nào. Đây là cách làm phổ biến và trang nghiêm. Không nên bỏ tượng thờ vào thùng rác chung một cách tuỳ tiện, dù chỉ vì tôn trọng những người cùng tin.

Với vật phẩm thường

Món sứt nhẹ có thể giữ lại nếu mình vẫn thích. Món vỡ hẳn thì bọc kỹ các mảnh sắc trong giấy dày hoặc hộp, ghi chú bên ngoài là đồ vỡ để người thu gom không bị thương. Đồ bạc màu, bong sơn có thể đem sơn lại, hoặc thay mới nếu không còn đẹp.

Khi không muốn dùng nữa

Đổi nhà, đổi gu, hay thừa hưởng đồ từ ông bà mà không hợp với nhà mình, là chuyện bình thường. Một số cách làm chu đáo:

• Tặng lại cho người thân hay bạn bè thực sự thích, kể cho họ nghe món đồ từ đâu tới.
• Gửi chùa với tượng Phật, Bồ Tát, sau khi hỏi nhà chùa có nhận không. Không phải chùa nào cũng nhận, nhất là tượng lớn.
• Cất đi trong hộp sạch, khô, nếu là đồ gia bảo mà chưa muốn quyết.
• Bán lại với đồ có giá trị chất liệu hoặc đồ cổ. Nên nhờ người am hiểu thẩm định, đừng bán vội cho người đầu tiên trả giá.

Tặng vật phẩm làm quà

Vật phẩm phong thuỷ là món quà phổ biến dịp khai trương, tân gia, Tết. Vài phép lịch sự:

• Không ai bắt buộc phải bày món quà mình nhận. Tặng xong thì để người nhận tự quyết.
• Tránh tặng món mang nặng ý tôn giáo cho người không cùng tín ngưỡng.
• Tránh tặng kèm lời phán kiểu "nhà anh chị đang thiếu cái này", vì nghe như chê nhà người ta.
• Món nhỏ, chất liệu tốt thường được quý hơn món to mà rẻ.

Mang vật phẩm đi xa hoặc ra nước ngoài

Người Việt ở nước ngoài và khách du lịch hay mua tượng, linh vật mang về. Đồ nặng nên để hành lý ký gửi, bọc nhiều lớp, đặt giữa quần áo. Quan trọng hơn là chuyện quy định: đồ cổ, đồ làm từ ngà, sừng, mai rùa, san hô và một số chất liệu từ động vật hoang dã có thể bị cấm hoặc cần giấy phép khi xuất khẩu và nhập khẩu. Quy định khác nhau theo từng nước và thay đổi theo thời gian, nên hãy hỏi cơ quan hải quan hoặc người bán có kinh nghiệm xuất hàng trước khi mua. Tốt nhất là không mua sản phẩm làm từ động vật hoang dã, dù được chào là "thật" hay "lâu đời".

Ví dụ: một gia đình dọn lại kệ vật phẩm

Gia đình anh Minh chuyển từ nhà ống sang căn hộ. Họ mang theo một tượng Di Lặc bằng gốm bị mẻ tai, một cặp tỳ hưu đồng xỉn đen, một tượng gỗ mốc đốm sau mùa nồm, và một bể cá nhỏ đã cạn nước từ lâu.

Họ làm từng bước. Tượng Di Lặc mẻ được gói cẩn thận, mang lên ngôi chùa gần nhà hỏi thầy; thầy nhận và khuyên gia đình nếu muốn thì thỉnh tượng mới đặt trên kệ cao trong phòng khách. Cặp tỳ hưu được lau sạch bằng kem đánh đồng, đặt trên tủ thấp có lót chống trượt vì trong nhà có bé hai tuổi. Tượng gỗ được lau khô, phơi nơi thoáng, rồi đặt xa cục điều hoà. Bể cá thì không mua lại vì không ai có thời gian chăm.

Kết quả là kệ vật phẩm ít món hơn, gọn hơn, an toàn hơn, và không ai trong nhà phải áy náy về món nào.

Sai lầm thường gặp

• Mua món to nhất, đắt nhất vì nghe nói "càng to càng linh".
• Đặt tượng Phật dưới sàn, ở cửa nhà vệ sinh, hay dùng làm vật trang trí sân vườn.
• Để tượng nặng ở mép kệ cao trong nhà có trẻ nhỏ.
• Hoảng sợ khi món đồ vỡ rồi mua ngay một món "hoá giải" khác theo lời người bán.
• Vứt tượng thờ vỡ vào thùng rác chung mà không gói, không hỏi.
• Mua đồ từ động vật hoang dã hay đồ cổ không rõ nguồn gốc để mang ra nước ngoài.
• Đặt bể cá phong thuỷ rồi để nước tù đọng.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

• Xử lý tượng Phật, Bồ Tát: hỏi nhà chùa.
• Giá trị đồ cổ, đồ gia bảo: người thẩm định có uy tín, không phải người đầu tiên trả giá.
• Đá quý, đá bán quý giá trị lớn: trung tâm kiểm định đá quý.
• Mang hàng ra nước ngoài: cơ quan hải quan, hãng vận chuyển.
• Kệ treo tường chịu tải nặng: thợ lắp đặt, xem kết cấu tường trước khi treo.
• Trẻ nuốt phải vật nhỏ: đưa đi cơ sở y tế ngay, không chờ theo dõi.

Khi đã gọn kệ và vẫn muốn thêm một món mới, nên chọn món nhỏ, chất liệu bền, đặt được chắc chắn; nhóm linh vật phong thuỷ có ghi chất liệu và kích thước để so trước với chỗ định đặt.

Câu hỏi thường gặp